Кыргыз Республикасынын Билим берүү жана илим министрлигиндеги мамлекеттик тилде жүргүзүлгөн иш кагаздарынын абалы тууралуу

Тең салмактуу тил саясатын жүргүзүү аркылуу Кыргызстанда жашаган элдердин биримдигин чыңдоонун маанилүү фактору катары мамлекеттик тилди толук жана кеңири колдонууга жетишүү, эне тилин мыкты билген, мамлекеттик тилди эркин өздөштүргөн кыргызстандыктардын жаңы муунун   тарбиялоо шамалдай тез өтүп жаткан мезгил закымынын маңыздуу маселеси экени талашсыз чындык.

Бул максатка жетүү үчүн Кыргыз Республикасынын Президентине караштуу Мамлекеттик тил жана тил саясаты боюнча улуттук комиссия (мындан ары – Улуттук комиссия) өз ишин борбордук жана башка мамлекеттик бийлик органдары, жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары, эл аралык уюмдар, мекемелер, коомдук уюмдар жана башка юридикалык, жеке жактар менен тыгыз иш алып барууну мерчемдеп келет. 

Ушунун алкагында Улуттук комиссия өз жобосуна ылайык 2021-жылдын 12-июлундагы №52 буйругу менен Кыргыз Республикасынын Билим берүү жана илим министрлигинин борбордук аппаратында мамлекеттик тилде жүргүзүлгөн иш кагаздарынын айрымдарынын абалы  менен таанышып чыкты.

Талдоодо негизинен: “Кыргыз Республикасынын мамлекеттик тили жөнүндө” Кыргыз Республикасынын мыйзамынын аткарылышына; Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин 2008-жылдын 26-июнундагы № 567 токтому менен бекитилген “Кыргыз тилинин жазуу эрежелеринин”  сакталышына; жазылган тексттин сабаттуулугуна; документтердин Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2020-жылдын 3-мартындагы № 120 токтому менен бекитилген “Иш кагаздарын жүргүзүү боюнча типтүү нускаманын” талаптарына ылайык таризделишине көңүл бурулуп, талдоого алынган документтерден төмөнкүдөй типтүү каталар орун алгандыгы аныкталды:

Кыргызча тексттеги сүйлөмдөрдө   нормага шайкеш келбегендик, кайталанма сөздөр, грамматикалык формалардын туура эмес уланышы, стилдик тантык сүйлөмдөрдүн түзүлүшү ж.б.у.с. олуттуу мүчүлүштүктөр;

Киринди сөздөрдөн, байламталардан кийин үтүрдүн негизсиз коюла бериши;

Цифрадан кийин  -ынчы мүчөсүн туюнта турган дефис (-) белгисинин коюлбай калышы же орунсуз коюлушу, дефистен кийин -ынчы сөзүнүн туура эмес жазылышы, (мисалы, 1-инчи дефистин өзү инчини билгизет да) ;

 “Ө”, “ү”, “ң” ариптеринин ордуна “о”, “у”, “н” ариптеринин колдонулушу ж.б.

Ошондой эле стилистикалык жактан түшүнүүгө  оор, туура эмес ката жазылган сүйлөмдөр жана расмий тилде жазылган текст менен кыргызча котормосу дал келбеген учурлар өтө көп кездешет.


Сөзүбүз кургак болбошу үчүн айрым фактыларды көрсөтөлү. Мисалы №08-1/3481 каттагы бул сүйлөмгө көңүл буралы: “Тыянактын экинчи пункту менен сунушталган Кыргыз Республикасында “Манастөр” Эл (э тамгасы кичине эле болот) аралык илим, билим жана руханият борборун түзүү демилгеси боюнча,(үтүрдүн кереги жок) бүгүнкү күндө”Манас” жана “Ч.Айтматов”(тырмакчанын кереги жок)улуттук академиясы (туура аталышы мындай:”Манас” жана Чыңгыз Айтматов улуттук академиясы” мамлекеттик мекемеси)бар, жогорудагы (?) сунушталган иш чараларды (дефис коюлат)ошол академиянын алкагында жүргүзүлсө, болмок”,-деп түшүнүүгө оор татаал сүйлөм түзбөй, жөнөкөй сүйлөм менен төмөнкүдөй текст түзсө министрлик өз атына ылайык сабаттуу, билимдүүдөй таасир калтырмак: “Тыянактын экинчи пунктунда сунушталган Кыргыз Республикасында “Манастөр” эл аралык илим, билим жана руханият борборун түзүү демилгеси”Манас”жана Чыңгыз Айтматов улуттук академиясы” мамлекеттик мекемесинин карамагында түзүлсө максатка ылайык болот деген ойдобуз”. 

Ушул эле каттын 4-абзацындагы сүйлөмгө байкоо салсак, муну агартуучулук менен алектенген Билим берүү жана илим министрлиги эмес, айылдагы техникалык окуу жайдын чарбалык бөлүмү жазгандай ойдо каласыз: “ ...Кыргыз Республикасынын Президентинин жарлыгынын 2-пунктуна ылайык Кыргыз Республикасынын Билим берүү жана илим министрлиги билим берүү системасында тарбия берүүнүн улуттук маданий, руханий-адеп-ахлактык жана үй-бүлөлүк баалуулуктарга ылайык келүүсүн, жарандарды жана биринчи кезекте балдарды, анын ичинде турмуштук оор кырдаалдагы балдарды дене бою (?) жагынан, психикалык, социалдык, руханий-адеп-ахлактык өнүктүрүү (?) үчүн шарттарды камсыз кылуу иш чараларын жүргүзүүдө. Бул сүйлөмдү окуган киши бир нерсени түшүнүшү күмөн жаратат. Муну жай сүйлөм менен эле минтип кыргызчаласак түшүнүктүү болмок: “ ...Кыргыз Республикасынын Президентинин жарлыгынын 2-пунктуна ылайык Кыргыз Республикасынын Билим берүү жана илим министрлиги тарабынан билим берүү системасында тарбия берүү улуттук маданиятка, руханий адеп-ахлактык жана үй-бүлөлүк баалуулуктарга негизденип, жарандарды, биринчи кезекте балдарды, анын ичинде турмуш шарты оор балдарды дене тарбиялык, психикалык, социалдык, руханий адеп-ахлактык жактан өстүрүү боюнча шарттарды түзүү иштери жүргүзүлүүдө.   

Мындай тантык сүйлөмдөр өтө көп...

Сөзүбүздү андан ары улай министрликтин айрым буйруктары менен жоболорунун кыргызча жазылышына көңүл бурсак. 2021-жылдын 11-октябрындагы №1680/1” буйруктун 1 жана 5- пунктарына байкоо салалы. “Кыргыз Республикасынын “Билим берүү жөнүндө”, Юридикалык жактарды, филиалдарды (өкүлчүлүктөрдү) мамлекеттик каттоо жөнүндө”Мыйзамдарына (м тамгасы кичине тамга менен жазылат) ылайык,(үтүрдүн, ылайыктын кереги жок) жана Кыргыз Республикасынын Граждандык (Жарандык болот) кодексинин беренесине ылайык,(үтүр коюлбайт) буйрук кылам: 

1.”С.Турсунов атындагы Бишкек агроэкономикалык колледжи” мекемесинин Уставы өзгөрүүсүнө байланыштуу кайра катталсын.(?)

2. С.Турсунов атындагы Бишкек агроэкономикалык колледжи” мекемесинин тиркелген жаңы редакциясындагы (?) Уставы бекитилсин. 

5. Ушул буйрукта көрсөтүлгөн маалыматтардын, ошондой эле мамлекеттик кайра каттоо үчүн тапшырылган документтердеги маалыматтардын анык экендиги жана,(байламтадан кийин үтүр коюлбайт) мыйзамда белгиленген учурларда,(үтүр коюлбайт) юридикалык жакты кайра кароо маселелери министерствонун(?) башкармалыгы жана бөлүмдөрү менен макулдашылган.(?) 

Ушундай сабатсыз буйрукка министрдин орун басары кол коюп жатат. Ал адам документти карап, окуп кол коёбу же адис сөрөйдүн эптеп жазган кагазына көз жүгүртүп, эскертүү берип  койбостон эле кол тамгасын коё береби же өзү сабатсыз жетекчиби. Бул буйрук кыргызча минтип  жазылса орусча текст менен да дал келип, сабаттуурак болмок: 

“Кыргыз Республикасынын “Билим берүү жөнүндө”, “Юридикалык жактарды, филиалдарды (өкүлчүлүктөрдү) мамлекеттик каттоо жөнүндө”мыйзамдарына жана Кыргыз Республикасынын Жарандык   кодексинин беренесине ылайык  буйрук кылам: 

1.Уставынын өзгөргөндүгүнө байланыштуу “С.Турсунов атындагы Бишкек агроэкономикалык колледжи” мекемеси кайра катталсын.

2.“С.Турсунов атындагы Бишкек агроэкономикалык колледжимекемесинин жаңы редакциядагы уставы бекитилсин.

5. Ушул буйрукта көрсөтүлгөн маалыматтардын, ошондой эле мамлекеттик кайра каттоо үчүн тапшырылган документтердеги маалыматтардын анык экендиги жана мыйзамда белгиленген учурларда юридикалык жакты кайра кароо маселелери министерликтин башкармалыгы жана бөлүмдөрү менен макулдашылылгандыгы ырасталсын.

Министрликте өз алдынча иш алып барган бир нече илимий борборлор жана ар кандай башкармалыктар  бар. Алар өз алдынча юридикалык күчкө ээ. Алар бекитилген уставдар же жоболордун негизинде иш алып барышат. Эми ошондой документтердин айрымдарынын мамлекеттик тилде жол-жоболоштурулгандыгын карап көрөлү. Статс-катчы кол тамгасын коё турган (эгер кол койгон болсо уят эле нерсе) Республикалык илимий-методикалык борбордун жобосу  буйруктун стилин сактабай эле бекитүү, жүргүзүү, тастыктоо сыяктуу этиш формасындагы сөздөр менен сүйлөм аяктап, буйруктун буйрук берүүчү формасы сакталбаган сабаттуулуктан алыс сүйлөмдөр менен түзүлгөн. Анда ушул жобонун айрым пункттарына көңүл буралы: “Кыргыз Республикасынын Билим берүү министрлигинин алдындагы Республикалык илимий-методикалык борборду өнүктүрүү максатында,(үтүр коюлбайт) “Кыргыз Республикасынын Билим берүү министрлиги буйрук кылат: (министрликтин аты толук эмес)

  1. Кыргыз Республикасынын Билим берүү жана илим министрлигинин алдындагы Республикалык илимий-методикалык борборунун тиркелген Жобосун бекитүү. (жобо кичине эле тамга менен жазылат).
  2.  Республикалык илимий-методикалык борборунун толук фирмалык аталышын бекитүү (илимий-методикалык борбордун деген туура болот).
  3. мамлекеттик тилде: “Кыргыз Республикасынын Билим берүү министрлигинин алдындагы Республикалык илимий-методикалык борбору;(министрликтин аталышы толук эмес).
  4. расмий тилде: “Республиканский научно-методический центр при Министерстве образования и науки Кыргызской Республики;
  5. Кыргыз Республикасынын Билим берүү жана илим министрлигинин алдындагы Республикалык илимий-методикалык борборунун директору А.Д. Карабаевке (-ке мүчөсү эмес –ге мүчөсү уланышы керек).

-Мекемени белгиленген тартипте Кыргыз Республикасынын юстиция органдарына кайра каттоо жүргүзүү.”

         Бул буйрук мындайча түзүлсө, сабаттуу жана түшүнүктүү болмок:

“Кыргыз Республикасынын Билим берүү жана илим министрлигинин алдындагы Республикалык илимий-методикалык борборду өнүктүрүү максатында Кыргыз Республикасынын Билим берүү жана илим министрлиги буйрук кылат:

1. Кыргыз Республикасынын Билим берүү жана илим министрлигинин алдындагы Республикалык илимий-методикалык борбордун тиркелген жобосу бекитилсин.

2. Республикалык илимий-методикалык борбордун толук фирмалык аталышы төмөнкүдөй бекитилсин:

  • мамлекеттик тилде: “Кыргыз Республикасынын Билим берүү жана илим министрлигинин алдындагы Республикалык илимий-методикалык борбор;
  • расмий тилде: “Республиканский научно-методический центр при Министерстве образования и науки Кыргызской Республики;

3. Кыргыз Республикасынын Билим берүү жана илим министрлигинин алдындагы Республикалык илимий-методикалык борбордун директору А.Д. Карабаев:

- Кыргыз Республикасынын Билим берүү жана илим министрлигинин алдындагы Республикалык илимий-методикалык борборду белгиленген тартипте Кыргыз Республикасынын юстиция органдарынан кайра каттоодон өткөрсүн.”

Көрсөтүлгөн каталардан сырткары, дээрлик көп учурда, Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2020-жылдын 3-мартындагы № 120 токтому менен бекитилген “Кыргыз Республикасында Иш кагаздарын жүргүзүү боюнча типтүү нускаманын” айрым төмөнкүдөй талаптарынын эске алынбагандыгы дагы мониторинг жүргүзүү учурунда анык болду:

  • министрликтин реквизиттеринин белгиленген талаада жайгаштырылбагандыгы;
  • адресаттардын талаптагыдай таризделбегендиги (белгиленген талаа өлчөмүнүн сакталбагандыгы, сол жагынан теңдештирилбегендиги, кат кызмат адамына эмес мекемеге даректелгенде барыш жөндөмөнүн мүчөсүнүн ашыкча колдонулгандыгы ж.б.);
  • тиркеме резолюциясы боюнча талаптардын сакталбагандыгы (барактардын саны жана нускасы боюнча маалымат толук көрсөтүлбөгөндүгү, тиркеме аталыштарынын белгилеништери (текстте, тексттен кийин) ж.б.);
  • кол тамга жана аткаруучу боюнча реквизиттеринин талаптарынын толук сакталбагандыгы ж.б.

«Infodocs» иш кагаздарын электрондук жүргүзүү тутумундагы маалыматына ылайык министрликтин 2021-жылдын 10-апрелинен 16-ноябрына чейин жүргүзүлгөн иш кагаздарынын көрсөткүчтөрүнө көз жүгүртсөк, алар төмөндөгүдөй болуп чыкты.

Ушул убакыт аралыгында министрликтен чыккан жалпы 7190 иш кагазынын 1984ү, башкача айтканда 27,5%ы гана, мамлекеттик тилде болгон. Ал эми ички иш кагаздарынын (иш-мерчемдер, протоколдук тапшырмалар) 63,6% мамлекеттик тилде деп берилген. Бирок мониторинг учурунда күбө болгондой министрликтин иш кагаздарынан сырткары бөлүмдөр, мамлекеттик тил сектору жана расмий сайтынын ишмердүүлүгүндөгү мамлекеттик тилдин абалы каралып, башкармалыктын, бөлүмдөрдүн кат алышуулары, билдирмелер, кызматтык каттар, арыздар ж.б. өздүк иш кагаздары дээрлик расмий тилде жүргүзүлөрү аныкталды. Ал эми буйруктар 2 тилде даярдалат. Министрликтин лицензиялоо жана аккредитациялоо башкармалыгынын документтеринин ичинен лицензиялоо кеңешинин протоколунан башка иш кагаздарынын көбү расмий тилде жүргүзүлөт. Мекемедеги түзүмдүк бөлүмдөрдүн жоболору расмий тилде бекитилген.

Министрликтин расмий https://edu.gov.kg/ сайты мамлекеттик жана расмий тилдерде иш жүргүзүүгө ылайыкташкан. Сайттагы жаңылыктар менен жарыялар 2 тилде бирдей чыгат. Бирок кыргызча бетиндеги айрым маалыматтардын аталыштары гана мамлекеттик тилде болуп, мазмуну расмий тилде жазылган. Мисалы: министрликтин түзүмү, антикоррупциялык иш-аракет (туурасы – коррупцияга каршы иш-аракет), мектепке чейинки мекемеге электрондук кезек (https://balabakcha.edu.gov.kg/ сайты), документтер ж.б. бөлүмдөр.

Жалпылап айтканда Кыргыз Республикасынын Билим берүү жана илим министрлигинде мамлекеттик тилдин абалы өтө начар экендиги министр, министрдин орун басарлары, башкармалыктын жетекчилери жана башка адистер менен болгон жыйында ачык айтылып, 2-3 айдан кийин дагы бул багытта мониторинг жүргүзүлө тургандыгы жөнүндө макулдашуу болду.

КР Президентине караштуу Мамлекеттик тил жана тил саясаты боюнча улуттук 

комиссия    

Архив