Кыргыз Республикасынын Маданият, маалымат, спорт жана жаштар саясаты министрлигиндеги мамлекеттик тилдин абалы

Кыргыз Республикасынын Президентине караштуу Мамлекеттик тил жана тил саясаты боюнча улуттук комиссиянын (мындан ары – Улуттук комиссия) 2021-жылдын 12-июлундагы №52 буйругу менен түзүлгөн жумушчу топ мамлекеттик жана муниципалдык мекемелердеги мамлекеттик тилдин абалы менен таанышуу, иш кагаздарынын мамлекеттик тилде жүргүзүлүшүн текшерүү жана аларга практикалык жардам көрсөтүү максатында КР Маданият, маалымат, спорт жана жаштар саясаты министрлигинде иш кагаздардын жүргүзүлүшү, мамлекеттик тилдеги иш кагаздарынын сабаттуулугу жана жалпы эле мамлекеттик тилдин абалы боюнча мониторинг жүргүздү. 

Жумушчу топ мониторинг учурунда:

  •  “Кыргыз Республикасынын мамлекеттик тили жөнүндө” Кыргыз Республикасынын Мыйзамынын аткарылышына; 
  • КР Жогорку Кеңешинин 2008-жылдын 26-июнундагы №567 токтому менен бекитилген “Кыргыз тилинин жазуу эрежелеринин” сакталышына; 
  • КР Өкмөтүнүн 2020-жылдын 3-мартындагы №120 токтому менен бекитилген “Иш кагаздарын жүргүзүү боюнча типтүү нускаманын” (мындан ары – Типтүү нускама) талаптарына ылайык таризделишине көңүл бурду.


Жумушчу топ мониторингдин жыйынтыгы боюнча төмөнкүлөрдү белгилейт:

  1. «Infodocs» иш кагаздарын электрондук жүргүзүү тутумунун маалыматына ылайык 2021-жылдын октябрь-ноябрь айларында министрликтен чыккан жалпы 6995 иш кагазынын 2307си (32,9%ы) гана мамлекеттик тилде болгон. Ал эми кызматтык каттарынын 36%ы мамлекеттик тилде деп белгиленген. Ал эми мониторинг учурунда документтик камсыздоо жана көзөмөл бөлүмүндөгү иш кагаздар менен таанышууда кат алышуулардын дээрлик 70%ы расмий тилде экендиги аныкталды. 
  2. Адам ресурстарын башкаруу бөлүмүнүн ишмердүүлүгүнүн 70%ы расмий тилде. Министрликтин түзүмү, кызматкерлердин функционалдык милдеттери сыяктуу негизги документтер расмий тилде. 2021-жылдын
     1-декабрында кол коюлган №487 министрликтин түзүмүн, штаттык санын аныктай турган буйрук дагы расмий тилде даярдалган.
  3. Искусствону өнүктүрүү башкармалыгында мамлекеттик тилге болгон мамиле солгун экени аныкталды, тактап айтканда, иш кагаздарынын 30%ы гана мамлекеттик тилде, калганы расмий тилде. Негизинен кат алышуулар, маалым кат, коштомо кат, кызматтык каттар ж.б. өздүк иш кагаздары эки тилде, бирок басымдуу бөлүгү расмий тилде жүргүзүлөт. Башкармалык, бөлүмдөрдүн ишмердүүлүгүн жөнгө салган ченемдик документтер-жоболор, негизинен, расмий тилде иштелип чыккан жана бекитилген. Ал эми жылдык отчёттору дээрлик расмий тилде даярдалат.
  4. Маалыматтык саясат башкармалыгынын лицензиялоо бөлүмүнүн жоболору расмий тилде, бул бөлүмдө да мамлекеттик тилдеги иш кагаздарынын пайыздык көрсөткүчү төмөнүрөөк, тактап айтканда 40%га чамалайт. Протоколдор талапка ылайык таризделбей, бир эле протоколго эки тилде аралаш жазылып калган учурлар бар. Кызматтык каттарга тиркелген тиркемелердин аталышы мамлекеттик тилде берилген, ал эми тизмеленген иш-чарага катышуучулардын айрым бөлүктөрү расмий тилде жазылган.
  5. Маданий мурастарды сактоо жана өнүктүрүү башкармалыгында, Маданиятты, искусствону жана кесиптик билим берүүнү өнүктүрүү бөлүмүндө, Маалымат жана массалык коммуникациялар департаментиндеги мамлекеттик тилдин абалы салыштырмалуу канаатандыраарлык, 50%га жакын иш кагаздары мамлекеттик тилде даярдалат. 
  6. Кинематография департаментинде акыркы бир жыл ичинде чыккан каттардын саны 242. Булардын ичинен 138и мамлекеттик тилде жана 104ү расмий тилде жазылган. Чыккан каттардын дээрлик 40 %ы расмий тилде жазылган. Ал эми жыл ичинде 134 буйрук чыкса бардыгы толугу менен  мамлекеттик тилде даярдалган. Ошондой эле 25 протоколдун 24ү мамлекеттик тилде, 1 протокол расмий тилде жазылган.
  7. Этностор аралык мамилелер боюнча башкармалыгындагы иш кагаздардын дээрлик 70 %ы мамлекеттик тилде таризделет. 
  8. Министрликтин расмий сайты негизинен мамлекеттик жана расмий тилде иш алып барат. Бирок кыргызча деген бетиндеги айрым бөлүмдөр дагы эле расмий тилде жазылган. Мисалы, министрлик деген бөлүмдү алсак, ичиндеги министрликтин регламенти, министрликтин коллегиясы, түзүм деген бөлүмдөн министрликтин башкаруу схемасы, министрликтин аймактык бөлүмдөрү жана министрликтин коллегиясы деген бөлүмү толугу менен расмий тилде. Ошондой эле «Ишмердүүлүк» бөлүмүндөгү айрым бөлүмчөлөр да расмий тилде жазылган. Мисалы: Туризм, спорт жана этностор аралык мамилелер тармагындагы УЧА (укуктук ченемдик актылар) ж.б.  расмий тилде. Анан да «Жарандарга» бөлүмүнүн «жарандарды кабыл алуу» бөлүмчөсүндөгү жарандарды кабыл алуу тартиби толугу менен расмий тилде жана каталар арбын учурайт.

Жүргүзүлгөн иш кагаздарындагы типтүү каталар (КР Жогорку Кеңешинин 2008-жылдын 26-июнундагы №567 токтому менен бекитилген “Кыргыз тилинин жазуу эрежелеринин” сакталышы боюнча) (тиркелет): 

  • Жөндөмө мүчөлөрүнүн туура эмес колдонулушу;
  • Көптүк түрүнүн (-лар) мүчөсүнүн орунсуз жалганышы (М: ...6 көркөм тасмаларынын сценарийин...);
  • Кыргыз тилинин жазуу эрежелерине ылайык министрликтин аталышы баш тамга менен башталып жазылууга тийиш. Бирок кичине тамга менен жазылып калган учурлар көп кездешет.
  • Грамматикалык формалардын туура эмес уланышы, стилдик жактан түшүнүүгө оор, тантык сүйлөмдөрдүн түзүлүшү ж.б.у.с. олуттуу мүчүлүштүктөр;
  • сүйлөм ичинде бир сөздү орунсуз бир нече кайталоолор;
  • байламталардан кийин үтүрдүн негизсиз коюлушу;
  • “ө”, “ү”, “ң” ариптеринин ордуна “о”, “у”, “н” ариптеринин колдонулушу ж.б. 

Мисалы: 2021-жылдын 2-декабрындагы №490 буйрук, кол койгон министр А.К. Жаманкулов.

Кыргыз Республикасынын Президенти С.Н.Жапаровдун ( фамилиянын кереги жок) 2021-жылдын 29-январындагы “Инсандын руханий-адеп-ахлактык өнүгүүсү жана дене тарбиясы жөнүндө” Жарлыгына ылайык, (үтүр коюлбайт) буйрук кыламын (буйрук кылам болот):

1.2021-жылдын 2-декабрында саат 15:00дөн 16:30га чейин “Кош мунар: Алымкул аталык, Ташбек датка (тарыхый-даректүү баян” китебинин бет ачарын өткөрүү үчүн Т. Сатылганов атындагы Кыргыз улуттук филармониясынын кичи залын(залы)  (К. Осмонов) ижара акысыз пайдаланууга (?) баардык (бардык деп жазылат) техникалык шарттарын (шарттарды), санитардык эрежелерин (эрежелерди) сактоо менен берилсин.

2. Документтик көзөмөлдөө (А. Турсунбекова) бөлүмү бул буйрукту тиешелүү түзүмдүк бөлүмдөргө жеткирсин (жеткирбейт, маалымдайт).

3. Бул буйруктун аткарылышын көзөмөлдөө министрдин орун басары С. Амановага жүктөлсүн.

Бул буйрук төмөндөгүдөй түзүлсө сабаттуурак болуп, тилдин стилдик, грамматикалык нормаларына төп келмек.

 “Инсандын руханий-адеп-ахлактык өнүгүүсү жана дене тарбиясы жөнүндө” Кыргыз Республикасынын Президентинин 2021-жылдын 29-январындагы Жарлыгына ылайык буйрук кылам:

1. “Кош мунар: Алымкул аталык, Ташбек датка тарыхый-даректүү баян” китебинин бет ачарын өткөрүү үчүн Т. Сатылганов атындагы Кыргыз улуттук филармониясынын кичи залы (К. Осмонов) 2021-жылдын 2-декабрында саат 15:00дөн 16:30га чейин ижара  акысы төлөнбөстөн бардык техникалык шарттарды, санитардык эрежелерди  сактоо менен берилсин.

2. Документтик көзөмөлдөө бөлүмү (А. Турсунбекова) бул буйрукту тиешелүү түзүмдүк бөлүмдөргө маалымдасын.

3. Ушул буйруктун аткарылышын көзөмөлдөө министрдин орун басары С. Амановага жүктөлсүн.


Маалымат жана массалык коммуникациялар департаментинин мамлекеттик тилде чыккан буйруктары менен айрым иш кагаздарына көз жүгүрткөндө документтердин сабатсыз жазылганына анык болду.

Мисалы: 2021-ж.15-март №27 буйрук

“Департаменттин негизги каражаттарын инвентаризациялоо жана анын ичинен жараксыздыкка чыккан буюмдарды тактоо жөнүндө” (тема тырмакчага алынбайт жана ал №120 типтүү нускаманы эске албай тариздештирилген)

         Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2021-жылдын 5-мартында чыккан №79 токтомуна (?) “Кыргыз Республикасынын Маданият, маалымат, спорт жана жаштар саясаты министрлигинин маселелери жөнүндө” ылайык (?), Маалымат жана массалык коммуникациялар департаментинин негизги каражаттарынын ичинен колдонууга мүмкүн эмес абалга келген буюмдарды (эмне кылат?) Кыргыз Республикасынын Финансы Министрлигинин (министрлик кичине тамга менен жазылат)2018-жылдын 25-декабрындагы №137-П(?б) буйругунун негизинде (?) буйрук кыламын (буйрук кылам болот)

1. Маалымат жана массалык коммуникациялар департаментинин (толук аталышты жазуунун кереги жок, титулдук баракчада турбайбы) 2021-жылдын I-кварталынын (рим цифрасынан кийин дефис коюлбайт) отчетуна карата негизги каражаттарын инвентаризациялоо жүргүзүлсүн.

2. Негизги каражаттарды инвентаризациялоо үчүн төмөндөгүдөй курамда комиссия түзүлсүн:

  • Ибрагимов Б.Б.-Директордун (Д кичине жазылат) орун басары, комиссиянын төрагасы;
  • Рысалиева Г.Т. –Департаменттин (бул сөз ашыкча) башкы эсепчиси;
  • Осмоналиева К.А. – Департаменттин(?) башкы адиси;
  • Кумаев Ш.Д. – Департаменттин(?) башкы адиси;
  • Закиров Р.Т.- Департаменттин(?) жетектөөчү адиси; (.чекит коюлат)

3. Комиссия негизги каражаттарды инвентаризациялоо боюнча жүргүзүлгөн отчетту Департаменттин (Д кичине тамга болот) эсеп бөлүмүнө тапшырсын.

4. Департаменттин эсеп бөлүмү аталган отчет боюнча I-кварталдык (?) отчеттук балансын тактасын.

5. Бул буйруктун аткарылышын көзөмөлдөөнү өзүмө калтырам.

Департаменттин директору кол тамгасын койгон бул буйрукту төмөндөгүдөй жазуу сунушталат.

2021-ж.15-март №27 буйрук

Департаменттин негизги каражаттарын
 инвентаризациялоо жана жараксыз абалга

келген буюмдарды тактоо жөнүндө


“Кыргыз Республикасынын Маданият, маалымат, спорт жана жаштар саясаты министрлигинин маселелери жөнүндө” Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2021-жылдын 5-мартындагы №79 токтомуна жана Кыргыз Республикасынын Финансы министрлигинин  2018-жылдын 25-декабрындагы №137 буйругуна ылайык Департаменттин негизги каражаттарын инвентаризациялоо жана жараксыз абалга келген буюмдарды тактоо боюнча буйрук кылам:

1. 2021-жылдын I кварталында Департаменттин негизги каражаттарын тактоо үчүн инвентаризация жүргүзүлсүн.

2. Негизги каражаттарды инвентаризациялоо боюнча төмөнкүдөй курамда комиссия түзүлсүн:

-Ибрагимов Б.Б. – директордун орун басары, комиссиянын төрагасы;

-Рысалиева Г.Т. – башкы эсепчи;

-Осмоналиева К.А. – башкы адис;

- Кумаев Ш.Д. – башкы адис;

- Закиров Р.Т. –  жетектөөчү адис.

3. Комиссия негизги каражаттарды инвентаризациялоо боюнча жүргүзүлгөн отчетту эсеп бөлүмүнө тапшырсын.

4. Эсеп бөлүмү инвентаризациянын жыйынтыгы боюнча I кварталдын отчеттук балансын тактасын.

5. Бул буйруктун аткарылышын көзөмөлдөөнү өзүмө калтырам.

Мындай кемчиликтер министрликтин башка мекемелеринин  иш кагаздарында да арбын учурайт.

Жалпылап айтканда, Министрликте мамлекеттик тил саясаты өз деңгээлинде ишке ашпай келет. Жалпы ишмердүүлүгүндө мамлекеттик тил 30% гана пайдаланылат. Министрликтеги мамлекеттик тил саясатын жүргүзө турган мамлекеттик тил боюнча адис менен буга чейинки кызматташтыктын негизинде жана адистин отчётуна таянуу менен күнүмдүк иштерден сырткары мамлекеттик тилди өнүктүрүү багытында алгылыктуу иштер аткарылган эмес деген тыянак чыгарууга болот. Ошондой эле, министрликте мамлекеттик жана расмий тилдеги документтердин сапатсыз даярдалгандыгы, иш кагаздарынын мамлекеттик тилдегиси талапка ылайык жүргүзүлбөй жаткандыгы тууралуу адис тарабынан бир нече жолу конкреттүү фактылар менен көрсөтүлгөн билдирүүлөр жана аларды чечүү боюнча сунуштар жетекчиликке берилген, бирок жыйынтык чыккан эмес (кызматтык каттардын көчүрмөлөрү тиркелет). Муну менен катар “Кыргыз Республикасынын мамлекеттик тили жөнүндө” КР Мыйзамы тиешелүү деңгээлде аткарылбай, жогоруда белгиленгендей жетекчилик тарабынан чечкиндүү жыйынтык чыгарылбай жаткандыгы белгилүү болду. Улуттун уңгусун кармап турган мекеме катары коомчулуктун аң сезимине таасир этип, улуттук баалуулуктарды калктын калың катмарына сиңирип, мамлекеттик тилди маданият аркылуу даңазалоочу министрлик мамлекеттик тилге үстүртөн эмес, олуттуу мамиле кылуусу шарт экендигин баса белгилей кетүү зарыл. 

Мындан сырткары, “Иш кагаздарын жүргүзүү боюнча типтүү нускаманын” айрым төмөнкүдөй талаптарынын эске алынбагандыгы анык болду:

  • Протоколдордун, буйруктардын талапка ылайык таризделбегендиги;
  • кол тамга жана аткаруучу боюнча реквизиттеринин талаптарынын толук сакталбагандыгы ж.б.


Талдоонун жыйынтыгына ылайык Кыргыз Республикасынын Президентине караштуу Мамлекеттик тил жана тил саясаты боюнча улуттук комиссия: 

  • Мекемеде “Кыргыз Республикасынын мамлекеттик тили жөнүндө” Кыргыз Республикасынын Мыйзамынын аткарылышын камсыз кылууну;
  • Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2020-жылдын 3-мартындагы №120 Токтому менен бекитилген “Кыргыз Республикасында иш кагаздарын жүргүзүү боюнча типтүү нускама” Кыргыз Республикасындагы мекеме-уюмдардын башкаруу ишин документтештирүүнү жана документтер менен иш алып барууну уюштуруудагы бирдиктүү талаптарды жөнгө салуучу бирден-бир укуктук-ченемдик документ болгондуктан анын талаптарынын аткарылышын жолго коюуну;
  • Кыргыз тилинин жазуу эрежелерин сактоону (орфографиялык, пунктуациялык);
  • Иш кагаздарын жүргүзүүдө кетирилген каталарды жоюу боюнча иш алып барууну, иш кагаздарын расмий тилде гана жүргүзгөн кызматкерлерге чара көрүүнү;
  • Мамлекеттик тилди өнүктүрүү жана тил саясатын өркүндөтүү иштерин күчөтүүнү;
  • Мамлекеттик тил секторун ачууну;
  • Кыргыз Республикасынын мамлекеттик тили жөнүндө» Кыргыз Республикасынын Мыйзамынын “Иш кагаздарын жүргүзүү” аталышындагы 4-главасынын “Мамлекеттик бийлик, жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын жана башка мамлекеттик уюмдардын жетекчилери өз кызматкерлеринин мамлекеттик тилди үйрөнүшүнө шарт түзөт” деген талабы белгиленген 17-статьясына ылайык Кыргыз Республикасынын Маданият, маалымат, спорт жана жаштар саясаты министрлигинин кызматкерлерине кыска мөөнөттүү окутуу курстарын уюштурууну;
  • Жогорудагы айтылган сунуштардын ар бир пунктунун аткарылышы боюнча КР Президентине караштуу Мамлекеттик тил жана тил саясаты боюнча улуттук комиссияга чейрек сайын отчет берип турууну сунуштайт. 



КР Президентине караштуу 

Мамлекеттик тил жана тил саясаты боюнча 

улуттук комиссия

Архив