К.И. Скрябин атындагы Кыргыз улуттук агрардык университетиндеги мамлекеттик тилдин абалы

Кыргыз Республикасынын Президентине караштуу Мамлекеттик тил жана тил саясаты боюнча улуттук комиссиянын (мындан ары – Улуттук комиссия) 2021-жылдын 11-ноябрындагы №91 буйругу менен түзүлгөн атайын жумушчу тобу 2021-жылдын 22-ноябрынан 26-ноябрына чейин К.И.Скрябин атындагы Кыргыз улуттук агрардык университетиндеги (мындан ары – Университет) иш кагаздарынын жүргүзүлүшү, мамлекеттик тилдеги иш кагаздарынын сабаттуулугу жана жалпы эле мамлекеттик тилдин абалы менен таанышты. 

Жумушчу топ мониторинг учурунда: 

  •  “Кыргыз Республикасынын мамлекеттик тили жөнүндө” Кыргыз Республикасынын Мыйзамынын аткарылышына; 
  • КР Жогорку Кеңешинин 2008-жылдын 26-июнундагы №567 токтому менен бекитилген “Кыргыз тилинин жазуу эрежелеринин” сакталышына; 
  • КР Өкмөтүнүн 2020-жылдын 3-мартындагы №120 токтому менен бекитилген “Иш кагаздарын жүргүзүү боюнча типтүү нускаманын” талаптарына ылайык таризделишине; 
  • Мамлекеттик тил бөлүмүнүн жана мамлекеттик тил боюнча проректордун ишмердүүлүгүнө көңүл бурду. 

Университеттин Уставы мамлекеттик жана расмий тилдерде Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2011-жылдын 20-апрелиндеги №178 токтому менен бекитилген.

Университетте жалпы 4609 студент билим алат, анын 395и (27 тайпасы), тактап айтканда 8,5%ы кыргыз тилинде билим алат.

Окуу жайда мамлекеттик тил саясатын мамлекеттик тил жана тарбия иштери боюнча проректору жүргүзөт. Проректордун отчетунда көрсөтүлгөндөй жыл сайын мамлекеттик тилдин көйгөйлүү маселелерине арналган илимий-практикалык конференциялар, тегерек столдор, диспуттар, семинар-тренингдер өткөрүлөт. Заманбап жабдуулар менен жабдылган, сейрек кездешүүчү адабияттар сакталган Мамлекеттик тил жана Ч.Айтматов борборлору 2005-жылдан бери жигердүү иштеп келет. 2010-2021-жылдар аралыгында жалпы агрардык багыттагы илимий иштер, окуу куралдар, монографиялар болуп 117 аталыштагы эмгек мамлекеттик тилде жарык көргөн. 

Университеттин https://knau.kg/ расмий сайты үч тилде (кыргыз, орус, англис) иштөөгө ылайыкталып түзүлгөнү менен, орус тилдеги бети гана активдүү иштейт, сайттын кыргыз тилиндеги бетинен маалымат алуу мүмкүнчүлүгү жок.

Иш кагаздарын жүргүзүү бөлүмүнүн ишмердүүлүгүндө мамлекеттик тил 30% гана колдонулат. Тактап айтканда, кат алышуулар 80% расмий тилде, негизги ишмердүүлүк боюнча буйруктар 58% мамлекеттик тилде, 25% расмий тилде, 17% 2 тилде даярдалган. Ал эми иш сапары боюнча буйруктар 2 тилде чыгат. Түзүмдүк бөлүмдөрдүн жоболору, кызматкерлердин кызматтык нускамалары толук расмий тилде. Көктөмөлөрдүн айрымдарынын сырттары мамлекеттик тилде таризделгени менен, сабатсыз жазылган. 

Кадрлар бөлүмүндө буйруктар эки тилде чыгат, бирок катасы арбын. Кызматкерлердин өздүк делолору, өздүк карточкалары расмий тилде таризделген. Кызматтык каттар 70% расмий тилде. 

Окуу бөлүмүнүн иш кагаздары 55% расмий тилде жүргүзүлөт. Факультеттерде кыргыз тили сабагы 1-2-семестрде окутулуп, 2-семестрдин аягында Мамлекеттик сынак тапшырышат, бирок окуу жай тарабынан тиешелүү чечим чыккан эмес. Окуу бөлүмүнөн факультеттерге жөнөтүлгөн окуу процессине тиешелүү кагаздардын бардыгы расмий тилде. 

Аспирантура, докторантура бөлүмүндө “Кыргыз тили” предмети боюнча жобо жана протоколдор мамлекеттик тилде, бөлүм тууралуу жобо, аспиранттардын арыздары эки тилде, андан башка баардык иш кагаздар расмий тилде жүргүзүлөт: жылдык отчет, аспиранттардын аттестациясы, аспирантурага кабыл алуу документтери, предметтердин программалары, УАКтын буйруктары ж.б. 

Окумуштуулар кеңешинин иш кагаздарынын ичинен план (түшүнүүгө мүмкүн эмес), 2021-2022-окуу жылынын 3 протоколу, сыйлыктарга сунуштамалар мамлекеттик тилде, бирок өтө сабатсыз. Калган иш кагаздары расмий тилде жүргүзүлөт. 

Практика боюнча бөлүмдө жоболор мамлекеттик тилде; кафедралардын, факультеттердин практика боюнча буйруктары, бөлүмдүн иш планы эки тилде, ал эми бүтүрүүчүлөрдүн ишке орношуу боюнча иш кагаздары, бөлүмдүн отчеттору жана маалымдамалары расмий тилде. 

Жаштар иштери боюнча комитетинин жобосу расмий тилде болсо дагы (2021-жылдын 23-ноябрында бекитилген) ишмердүүлүгүн мамлекеттик тилде жүргүзөт. Комитеттин алдында студенттердин “Мамлекеттик тил” клубу иштейт.

Эл аралык байланыштар бөлүмүндө талапка ылайык иш кагаздар орус, англис, немис тилдеринде жүргүзүлөт. 

Илим жана инновация, билим берүү сапаты бөлүмдөрүндө, Аралыктан үзгүлтүксүз билим берүү жана квалификациясын жогорулатуу борборунда, Эл аралык билим берүү программалары борборунда, Маалыматтык системалар жана аралыктан билим берүү институтунда иш кагаздары негизинен расмий тилде жүргүзүлөт. 

Бөлүм, борборлордон сырткары факультеттер, кафедралар каралып, төмөнкүдөй маалыматтар анык болду.

Мамлекеттик тилде жигердүү иш алып барып жаткан факультет, кафедралардын катарына айыл чарба азыктарын өндүрүү жана кайра иштетүү технологиясы факультетин, кыргыз жана орус тилдер, өсүмдүк өстүрүүчүлүк жана өсүмдүктөрдү коргоо, тарых жана философия кафедраларын коюуга болот. Себеби иш кагаздары жана жалпы ишмердүүлүгү дээрлик мамлекеттик тилде жүргүзүлөт. 

Мамлекеттик тилдин абалы салыштырмалуу жакшы көрсөткүчтө болгон төмөнкү факультеттерди жана кафедраларды атоого болот:

М.Лущихин атындагы мал чарба азыктарын өндүрүүнүн технологиясы кафедрасынын стандарттары мамлекеттик тилде, сабактардын окуу-методикалык комплекси, протоколдор ж.б. иш кагаздары расмий тилде. Июнь айынан баштап иш кагаздарын мамлекеттик тилде жүргүзүү аракети башталган. 

Токой чарба жана мөмө-жемиш кафедрасында ОМКлар расмий тилде. 5 магистрдик диссертация мамлекеттик тилде корголгон. Окуу стандарты 2 тилде. Дипломдук иштер 50% мамлекеттик тилде корголгон. Мамлекеттик тилде жарык көргөн китептер бар. 

Гидромелиорация, экология жана жерге жайгаштыруу жана инженердик техникалык факультеттеринин пландары мамлекеттик тилде, буйруктар, өндүрүштүк практиканын кагаздары эки тилде таризделет. 

Экология жана айлана чөйрөнү коргоо; тоо гидротехникалык курулуш; мелиорация жана суу ресурстарын башкаруу; жерге жайгаштыруу жана кадастр; ташууларды уюштуруу жана кыймылдын коопсуздугу; Т.Орозалиев атындагы айыл чарбасын механизациялаштыруу; айыл-чарба жаныбарларынын анатомиясы жана физиологиясы кафедраларынын пландары, отчеттору, протоколдору мамлекеттик тилде жазылган. Бирок жумушчу программалар расмий тилде. Аталган кафедранын окутуучулары тарабынан мамлекеттик тилде окуу куралдар, монографиялар даярдалып, жарык көргөн. Колдонмо механика, физика жана инженердик педагогика кафедрасында, тракторлор жана автомобилдер кафедрасында план, протокол мамлекеттик тилде жазылган. Жумушчу программалардын 30%ы мамлекеттик тилде даярдалган. 

Жогорку математика жана математикалык моделдештирүү кафедрасында иш кагаздары негизинен эки тилде жүргүзүлөт. Ал эми чет тилдер кафедрасында протоколдору, пландар, отчеттор мамлекеттик тилде, калган иш кагаздары эки тилде жүргүзүлөт. Жаныбарлардын жугуштуу жана инвазиялык ылаңдары кафедрасынын 40 % иш кагазы мамлекеттик тилде. 6 кыргыз тайпа бар, 10 окуу китеби иштелип чыккан. Усулдук колдонмолор, жумушчу программалар мамлекеттик тилде даярдалат. 

Малдардын ички ылаңдары кафедрасында 8 тайпа кыргыз тилдүү болгондуктан окуу усулдук колдонмолор, окуу китептери, программалар мамлекеттик тилде, бирок иш пландары, отчеттору, МАКтын документтери расмий тилде жүргүзүлөт.

“Кыргыз Республикасынын мамлекеттик тили жөнүндө” мыйзамдын талаптарына дал келбеген, тактап айтканда ишмердүүлүгүндө мамлекеттик тилди дээрлик колдонбогон факультеттер, кафедралар:

Б.Сыдыков атындагы айыл чарба азыктарын кайра иштетүүнүн технологиясы кафедрасынынын окуу-методикалык комплекстери расмий тилде гана даярдалган. Протокол 2019-жылдан бери мамлекеттик тилде жазылат, бирок расмий тилдеги сөздөр которулбай жазыла берген учурлар көп кездешет. Буйрук, практикага тиешелүү документтер мамлекеттик тилде, калганы расмий тилде. Ал эми 2017-жылы 6 усулдук колдонмо мамлекеттик тилде басылып чыккан. 

Агрономия жана токой чарба, экономика жана менеджмент факультеттеринин, геодезия жана картография, дене тарбия жана спорт, колдонмо информатика жана маалыматтык технологиялар, айыл чарбасын электрлештирүү жана автоматташтыруу кафедраларынын ишмердүүлүгү жана иш кагаздары дээрлик 90% расмий тилде жүргүзүлөт.

Топурак таануу, агрохимия жана дыйканчылык кафедрасында иш кагаздарынын аталышы эле мамлекеттик тилде жазылып, ичи толук расмий тилде таризделген. План, отчеттору эки тилде жазылат. Протоколдор 2018-жылдан бери мамлекеттик тилде жазылганы менен каталар арбын. 3 аудитория, 1 лаборатория, кафедранын жабдылышы расмий тилде. СОМК баары расмий тилде жазылат. 

Айыл чарбасындагы экономика жана ишкердүүлүк, финансы жана насыя, менеджмент жана агро маркетинг,  айыл чарбасындагы бухгалтердик эсеп жана аудит кафедраларында кыргыз группа жок болгондуктан ишмердүүлүгү жана иш кагаздары 80% расмий тилде жүргүзүлөт. Ал эми акушердик иш жана хирургия кафедрасынын иш кагаздары 30 % гана мамлекеттик тилде жазылат. 

Жалпылап айтканда, окуу жайдын ишмердүүлүгүндө, окуу процессинде мамлекеттик тил 35% гана колдонулат жана дээрлик 65% иш расмий тилде жүрөт. Айрым жоболор расмий тилде гана жазылары белгилүү болду. Анткени жоболор өзүбүздөн жазылса дагы айрым чет өлкөлөргө жиберилгендигине байланыштуу аларды мамлекеттик тилге которуунун зарылдыгы жок деп эсептешет. Бирок кандай гана документ болбосун, адегенде, мамлекеттик тилде жазылып, андан соң зарыл болгон учурларда гана чет тилдерге которулары, жолугушууда, Улуттук комиссия тарабынан баса белгиленди.

Ал эми КР Билим берүү жана илим министрлигинен жана ректораттан кагаздар 90% расмий тилде жиберилет. Жетекчилик тарабынан иш кагаздарынын мамлекеттик тилде жүргүзүлүүсүнө көзөмөл жоктугунан, стандарттуу үлгүлөр даярдалбагандыгынан улам иш кагаздары башаламан жана сабатсыз жүргүзүлөт. Демек, “Кыргыз Республикасынын мамлекеттик тили жөнүндө” КР Мыйзамынын 10, 11, 14, 17, 18-статьяларынын талаптары аткарылган эмес. Өзгөчө, Мыйзамдын 5-главасынын 18-статьясында “Билим, илим жана маданият чөйрөсүндө “Кыргыз Республикасынын билим берүү тутумунда мамлекеттик тил республикалык жана (же) жергиликтүү бюджеттерден каржылануучу мектепке чейинки билим берүү мекемелеринде, кесиптик билим берүүнүн башталгыч, орто жана жогорку окуу жайларында, кошумча кесиптик билим берүү мекемелеринде окутуунун жана тарбиялоонун негизги тили болуп саналат” деп белгиленгендигине карабастан окутуу негизинен расмий тилде жүргүзүлүп келет. 

Мындан сырткары иш кагаздарынын талдоодо аныкталган мүчүлүштүктөрү катары:

  • “Иш кагаздарын жүргүзүү боюнча типтүү нускаманын” талаптарына ылайык таризделбегендигин; 
  • “Кыргыз тилинин жазуу эрежелеринин” талаптарынын сакталбагандыгын;
  • грамматикалык формалардын туура эмес уланышы, сүйлөм ичинде бир сөздү орунсуз бир нече кайталоолордун кеткендигин; 
  • пунктуациялык каталар, өзгөчө киринди сөздөрдөн, байламталардан кийин үтүрдүн негизсиз коюлушун; 
  • даталардын туура эмес таризделишин; 
  • “ө”, “ү”, “ң” ариптеринин ордуна “о”, “у”, “н” ариптеринин колдонулушу ж.б.у.с. каталардын көп кездешүүсүн белгилөөгө болот.

Тиркемедеги таблицага документтерде басымдуу кездешкен каталардын типтүү формаларынын айрымдары көрсөтүлдү. Ал эми документтердин сканерленген айрым көчүрмөлөрүнөн жогоруда белгиленген типтүү каталар менен толук таанышууга болот.

Мониторингдин жыйынтыгына ылайык Улуттук комиссия тарабынан 

  • Окуу жайдын жетекчилигине: иш кагаздарын мамлекеттик тилге өткөрүү боюнча иштерди жүргүзүү жана “Кыргыз Республикасынын мамлекеттик тили жөнүндө” Кыргыз Республикасынын Мыйзамынын тиешелүү статьяларына ылайык иш жүргүзүүнү күчөтүү;
  • Университеттин ишмердүүлүгүн жөнгө салган ЧУАларды (жобо, нускама ж.б.) мамлекеттик тилде иштеп чыгуу жана бекитүү;
  • Иш кагаздарын жүргүзүүгө жооптуу кызматкерлердин мамлекеттик тилде сабаттуу жаза билүүсүн талап кылуу;
  •  “Кыргыз Республикасында иш кагаздарын жүргүзүү боюнча типтүү нускаманын” талаптарынын аткарылышын жолго коюу;
  • Иш кагаздарын жүргүзүүдө кыргыз тилинин жазуу эрежелерин сактоо;
  • Окуу-методикалык программаларды, жумушчу программаларды, жүгүртмөлөрдү, иш графиктерин мамлекеттик тилге өткөрүү боюнча конкреттүү иштерди колго алуу;
  • Мамлекеттик тилди “Кыргызтест” системасынын талаптарына жана кесиптик багытка ылайык окутуу, ага жараша окуу программаларын кайрадан иштеп чыгуу боюнча иштерди жүргүзүү;
  • Кыргыз тилдүү тайпаларды көбөйтүү;
  • Окуу усулдук комплекстерди түзүү, филологиялык эмес адистиктер үчүн мамлекеттик тилде базалык адабияттарды которууну уюштуруу жана басып чыгаруу;
  • Филологиялык эмес дисциплиналар боюнча мамлекеттик тилде сабак өткөн мыкты лекторлор үчүн кошумча каржылык кызыктыруу жана сыйлоонун башка түрлөрүн колдонуу системасын киргизүү;
  • Маалымат айдыңын агрардык тармакта мамлекеттик тилдеги маалыматтар менен байытуу максатында окутуучулардын жана студенттердин мамлекеттик тилде жазылган иштерин интернет тармактарына байма-бай жүктөп туруу;
  • Мониторингдин жүрүшүндө белгиленген кемчиликтерди жоюунун үстүндө иш жүргүзүү, сунуштарды эске алуу менен анын жыйынтыгы боюнча мамлекеттик тил проректорунун 2022-2023-жаңы окуу жылына карата даярдык катары маалымат/отчетун 2022-жылдын август айында Улуттук комиссияда кароо сунушталат


КР Президентине караштуу 

Мамлекеттик тил жана тил саясаты боюнча 

улуттук комиссия

Архив