Кыргыз Республикасынын Экономика жана коммерция министрлигиндеги мамлекеттик тилдин абалы

Кыргыз Республикасынын Президентине караштуу Мамлекеттик тил жана тил саясаты боюнча улуттук комиссиянын (мындан ары – Улуттук комиссия) 2022-жылдын 1-апрелиндеги №35 буйругу менен түзүлгөн жумушчу тобу тарабынан мамлекеттик тилдин абалы менен таанышуу жана жеринде практикалык жардам көрсөтүү максатында 2022-жылдын 4-5-апрелинде Кыргыз Республикасынын Экономика жана коммерция министрлигинде (мындан ары – Министрлик) иш кагаздарынын жүргүзүлүшү, мамлекеттик тилдеги иш кагаздарынын сабаттуулугу жана жалпы эле мамлекеттик тилдин абалы боюнча мониторинг жүргүзүлдү. 

Жумушчу топ мониторинг учурунда негизинен:

  •  “Кыргыз Республикасынын мамлекеттик тили жөнүндө” Кыргыз Республикасынын Мыйзамынын аткарылышына; 
  • КР Жогорку Кеңешинин 2008-жылдын 26-июнундагы №567 токтому менен бекитилген “Кыргыз тилинин жазуу эрежелеринин” сакталышына; 
  • КР Өкмөтүнүн 2020-жылдын 3-мартындагы №120 токтому менен бекитилген “Иш кагаздарын жүргүзүү боюнча типтүү нускаманын” (мындан ары – Типтүү нускама) талаптарына ылайык таризделишине;
  • КР Өкмөтүнүн 2017-жылдын 21-ноябрындагы “Административдик кызмат орундарын ээлеген мамлекеттик жарандык кызматчылардын жана муниципалдык кызматчылардын мамлекеттик тилди өзүнүн кызматтык милдеттерин аткаруу үчүн керектүү көлөмдө билүү деңгээлин белгилөө жана аны мамлекеттик органдар менен жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын ишине киргизүү мөөнөтү жөнүндө” №757 токтомунун аткарылышына;
  • Мамлекеттик тил жана лингвистикалык экспертиза бөлүмүнүн ишмердүүлүгүнө көңүл бурду. 


Иш кагаздарын жүргүзүү жана аткарылышын контролдоо бөлүмүндө аппараттык кеңешменин протоколдору расмий тилде, буйруктар эки тилде таризделет. Бөлүмдүн мөөрү дагы расмий тилде. Ал эми «Infodocs» иш кагаздарын электрондук жүргүзүү тутумундагы маалыматка ылайык 2022-жылдын 1-январынан 1-апрелине чейин Министрликтен чыккан жалпы 3913 иш кагазынын (жарандардын кайрылууларын кошпогондо) 318и, башкача айтканда 8,1 % гана мамлекеттик тилде болгон. Ал эми 3479у (88,9%) расмий тилде, 13 документ (0,3%) чет тилде, 103 документ (2,6%) эки тилде даярдалган. Ал эми кирген жалпы 9780 корреспонденциянын ичинен болгону 710у же 7,2% гана мамлекеттик тилде, анын ичинен Президенттин Администрациясынан 6,9%, Министрлер Кабинетинен 13,9%, Жогорку Кеңештен 42% документ мамлекеттик тилде жиберилген. 

Персонал менен иштөө бөлүмүндө буйруктар эки тилде бирдей, отчеттору расмий тилде даярдалат. Кызматкерлер жазган арыз, кызматтык каттардын 50%ы мамлекеттик тилде. Ал эми, бөлүмдөрдүн жоболору, кызматкерлердин кызматтык милдеттери расмий тилде бекитилген. 

Бөлүмдүн маалыматына ылайык 2019-2021-жылдар аралыгында Министрликтин 125 кызматкери “Кыргызтест” системасы боюнча тил билүү деңгээлин аныктап, С1 деңгээли боюнча – 6, В2 деңгээли боюнча – 31, В1 деңгээли боюнча – 40, А2 деңгээли боюнча – 34, А1 деңгээли боюнча – 6 кызматкер сертификатка ээ болгон. Мындан сырткары 2019-жылдан бери мамлекеттик тил боюнча сабаттуулугун арттыруу багытында 52 кызматкер окуудан өткөн.

Министрликтин маалымат такталары, көрүнөө жазуу-сызуулары мыйзам талаптарына шайкеш келет.

Региондорду өнүктүрүү саясаты башкармалыгында 1 бөлүм, 2 сектор иштейт. Мамлекеттик тилде кат алышуулардын көрсөткүчү региондорду талдоо жана өнүктүрүүнү болжолдоо секторунда 43,1%, аймактык башкарууну баалоо секторунда 62,5%, региондорду өнүктүрүү саясаты бөлүмүндө 40,9%ды түздү. Ал эми “Баткен облусун өнүктүрүү боюнча кат алышуулар” папкасындагы документтер дээрлик 70% расмий тилде.

Укуктук колдоо жана экспертиза башкармалыгында иш кагаздары негизинен расмий тилде таризделет. Министрликтин ичинде башкармалыктардын ортосунда өз ара кат алышуулар, кызматтык каттар расмий тилде жүргүзүлөт. Башкармалыктын жана бөлүмдүн жобосу расмий тилде. Башка министрликтер менен алардан келген ченемдик-укуктук актыларды макулдашуу, маалым кат-негиздемелер ж.б. документтер негизинен расмий тилде даярдалат. Белгилей кетүүчү нерсе, Айыл чарба министрлигинен келген жерлерди трансформациялоо боюнча документтерге экспертиза өткөрүү мамлекеттик тилде жүргүзүлөт. Укуктук маселелер боюнча Юстиция министрлиги менен кат алышуулар эки тилде (айрымдары расмий тилде жазылган). 

Макроэкономикалык саясат башкармалыгында кызматтык каттар, министрликтер, ведомстволор, жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары менен кат алышуулар, макулдашуулар, ошондой эле уюмдар, ишканалар менен кат алышуулар расмий тилде жүргүзүлөт. Министрлер Кабинетинин тапшырмаларына жооптор (баяндамалар, докладдар, эсептөөлөр, корутундулар, маалымдамалар ж.б.) расмий тилде даярдалган.

Бажы саясаты башкармалагында каттоо журналдарынын аталыштары эки тилде болгону менен ички мазмуну расмий тилде. Мамлекеттик бажы кызматы менен кат алышуулар расмий тилде жүргүзүлөт. Ошондой эле министрликтер, ведомстволор жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары менен кат алышуулар да расмий тилде. Президенттин Администрациясынын, Министрлер Кабинетинин, ЖКнын документтерине жооптор (баяндамалар, эсептөөлөр, корутундулар, маалым каттар ж.б.) расмий тилде, айрымдары гана мамлекеттик тилде даярдалган. Оперативдүү тармактык иш боюнча бөлүмдөрдө жетекчиликке берилген документтер (кызматтык каттар) расмий тилде жазылган. 

Стратегиялык өнүктүрүү башкармалыгында 2022-жылдын январь айынан бери кеткен каттардын саны 157 болсо, алардын бешөө гана мамлекеттик тилде. Ал эми айрым мамлекеттик тилдеги иш кагаздарында одоно каталар кездешет.

Мамлекеттик менчик саясат башкармалыгынын иш кагаздары негизинен расмий тилде жүрөт. Кызматтык кат, резолюциялар жалаң расмий тилде жазылып, башкармалыктын, анын бөлүм, секторунун жоболору расмий тилде даярдалган. КР Президентинин Администрациясынан, КР Министрлер Кабинетинен, КР Жогорку Кеңешинен келген 64 каттын 8и гана мамлекеттик тилде. Мекеме-уюмдар менен кат алышуу да дээрлик расмий тилде жүрөт. М: кеткен 16 каттын экөө мамлекеттик тилде даярдалган. 29 кызматтык кат жазылса, анын үчөө гана мамлекеттик тилде жазылган.

Техникалык жөнгө салуу жана метрология башкармалыгы өз ишмердүүлүгүн дээрлик расмий тилде жүргүзөт. Январь-март айында мекемелер менен кат алышууда 33 кат расмий тилде, КР Президентинин Администрациясына 12 кат расмий тилде жөнөтүлгөн. Резолюциялар жалаң расмий тилде жазылат.

Монополияга каршы саясат, атаандаштыкты өнүктүрүү жана бааларды түзүү башкармалыгында соңку 3 айда кеткен каттардын саны 98, алардын бешөө мамлекеттик тилде, ал эми 93 кат расмий тилде жазылган.

Салык саясаты башкармалыгында 2 бөлүм жана 1 сектор бар. Бул башкармалыктан 1-январдан бери 679 кат кетсе, анын 656сы расмий тилде 23ү гана мамлекеттик тилде жиберилген. Каттарда каталар көп кездешет.

Экономика жана коммерция министрлигинин расмий сайты үч тилде иштөөгө ылайыкталып түзүлүп, негизинен мамлекеттик жана расмий тилде иш алып барат. Бирок кыргызча бетиндеги айрым бөлүмдөрдө маалымат жок же жаңыртылган эмес, (мисалы, министрлик жөнүндө бөлүмүнүн айрым маалыматтары) айрым сөздөр расмий тилдеги боюнча которулбай берилген (личный кабинет министра, предложения по улучшению сайта, прием.). 

Министрликте мамлекеттик тил жана лингвистикалык экспертиза бөлүмү (4 кызматкер) иш алып барат. Бөлүм өз жобосуна жана мамлекеттик тилди өнүктүрүү боюнча иш-чаралар планына ылайык министрликтин мамлекеттик тилде жазылган иш кагаздарын редакциялап, министрлик тарабынан демилгеленген ЧУАлардын долбоорлорун, маалыматтарды мамлекеттик тилге которуу, лингвистикалык экспертиза жүргүзүү жана редакциялоо милдетин гана аркалайт. Бөлүм тарабынан мекемеде мамлекеттик тилди өнүктүрүү жана тил саясатын өркүндөтүү боюнча иш алып барылбайт. Иш кагаздарын мамлекеттик тилде жүргүзүү иштери көзөмөлгө алынбайт. 

Жалпылап айтканда, Министрликте мамлекеттик тил мыйзамы өз деңгээлинде аткарылбай, мамлекеттик тил саясаты иш жүзүнө ашпай келет. Жалпы иш кагаздары 7,6 % гана мамлекеттик тилде жүргүзүлөт. Башкармалык, бөлүмдөр тарабынан даярдалган мамлекеттик тилдеги иш кагаздарындагы каталар тиешелүү бөлүм тарабынан экспертизадан өткөрүлбөйт. Министрликтин башкармалыктарынын ичинен региондорду өнүктүрүү саясаты башкармалыгы гана мамлекеттик тилде салыштырмалуу дурус иш алып барат. Жыйынтыгында жумушчу топ тарабынан мекемедеги мамлекеттик тилдин абалы канааттандырарлык эмес абалда деп табылды.

Жүргүзүлгөн иш кагаздарындагы типтүү каталар 

КР Жогорку Кеңешинин 2008-жылдын 26-июнундагы №567 токтому менен бекитилген “Кыргыз тилинин жазуу эрежелеринин” сакталышы боюнча: 

  • жөндөмө мүчөлөрүнүн туура эмес колдонулушу;
  • министрликтин аталышы кичине тамга менен башталып жазылышы; 
  • грамматикалык формалардын туура эмес уланышы, стилдик жактан түшүнүүгө оор сүйлөмдөрдүн түзүлүшү ж.б.у.с. олуттуу мүчүлүштүктөр;
  • даталардын туура эмес жазылышы;
  • байламталардан кийин үтүрдүн негизсиз коюлушу;
  • “ө”, “ү”, “ң” ариптеринин ордуна “о”, “у”, “н” ариптеринин колдонулушу ж.б.

Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2020-жылдын 3-мартындагы №120 Токтому менен бекитилген “Кыргыз Республикасында иш кагаздарын жүргүзүү боюнча типтүү нускаманын” талаптарынынын аткарылышы боюнча:

  • катка адресаттарды жазууда жөндөмө мүчөлөрүнүн уланышы;
  • документтин тиркемеси боюнча маалыматтарды жазуудагы так эместиктер ж.б.

Тиркемедеги таблицага документтерде басымдуу кездешкен каталардын типтүү формаларынын айрымдары көрсөтүлдү (документтердин сканерленген айрым көчүрмөлөрүнөн жогоруда белгиленген типтүү каталар менен толук таанышууга болот).

Талдоонун жыйынтыгына ылайык Кыргыз Республикасынын Президентине караштуу Мамлекеттик тил жана тил саясаты боюнча улуттук комиссия

  • мекемеде “Кыргыз Республикасынын мамлекеттик тили жөнүндө” Кыргыз Республикасынын Мыйзамынын аткарылышын камсыз кылууну;
  • Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2020-жылдын 3-мартындагы №120 Токтому менен бекитилген “Кыргыз Республикасында иш кагаздарын жүргүзүү боюнча типтүү нускаманын” талаптарынын аткарылышын жолго коюуну;
  • иш кагаздарын “Кыргыз тилинин жазуу эрежелерине” ылайык жүргүзүүнү;
  • иш кагаздарын жүргүзүүдө кетирилген каталарды жоюу боюнча иш алып барууну;
  • иш кагаздарын мамлекеттик тилде жүргүзбөгөн бөлүмдөргө, кызматкерлерге чара көрүүнү;
  • мамлекеттик тил жана экспертиза бөлүмүнүн ишин күчөтүүнү, тактап айтканда бөлүмдүн жобосуна министрликтеги мамлекеттик тил саясатын жүргүзүү боюнча милдеттерди кошууну;
  • мамлекеттик тилди билүү деңгээлин жогорулатуу максатында кызматкерлер үчүн окутууларды уюштурууну;
  • Терминологиялык комиссия менен кызматташып, экономикалык терминдерди бирдейлештирип, жөнгө салууну;
  • жогорудагы айтылган сунуштардын ар бир пунктунун аткарылышы жана Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин 2022-жылдын 30-апрелиндеги “Мамлекеттик органдарда мамлекеттик тилдин колдонулушу жана абалы жөнүндө” жыйынындагы №15 Протоколдук тапшырмасынын аткарылышы боюнча КР Президентине караштуу Мамлекеттик тил жана тил саясаты боюнча улуттук комиссияга чейрек сайын отчет берип турууну сунуштайт. 


                                                                                                                    КР Президентине караштуу 

                                                                                                          Мамлекеттик тил жана тил саясаты боюнча 

                                                                                                          улуттук комиссия

Архив