Иса Ахунбаев атындагы Кыргыз мамлекеттик медициналык академияcындагы мамлекеттик тилдин абалы боюнча жүргүзүлгөн мониторингдин жыйынтыгы

Кыргыз Республикасынын Президентине караштуу Мамлекеттик тил жана тил саясаты боюнча улуттук комиссиянын (мындан ары – Улуттук комиссия) 2021-жылдын 11-ноябрындагы №91 буйругу менен түзүлгөн атайын жумушчу тобу 2022-жылдын 9-мартынан 18-мартына чейин Иса Ахунбаев атындагы Кыргыз мамлекеттик медициналык академиясындагы (мындан ары – Медакадемия) иш кагаздарынын мамлекеттик тилде жүргүзүлүшү, алардын сабаттуулугу жана жалпы эле мамлекеттик тилдин абалы менен таанышты.

Мониторинг жүргүзүү учурунда:

  • “Кыргыз Республикасынын мамлекеттик тили жөнүндө” Кыргыз Республикасынын Мыйзамынын аткарылышына; 
  • КР Жогорку Кеңешинин 2008-жылдын 26-июнундагы №567 токтому менен бекитилген “Кыргыз тилинин жазуу эрежелеринин” сакталышына; 
  • КР Өкмөтүнүн 2020-жылдын 3-мартындагы №120 токтому менен бекитилген “Иш кагаздарын жүргүзүү боюнча типтүү нускаманын” (мындан ары – Типтүү нускама) талаптарына ылайык таризделишине; 
  • Мамлекеттик тилди ѳнүктүрүү секторунун ишмердүүлүгүнө көңүл бурулду.

Медакадемиянын Уставы (мамлекеттик тилдеги котормосу болгону менен) 2013-жылдын 15-ноябрында КР Юстиция министрлигинен расмий тилде бекитилген. Түзүмдүк бөлүмдөрү тууралуу жоболор расмий тилде, ал эми Медакадемиянын миссиясы, 2021-2030-жылдардагы өнүгүү стратегиясы жана пландары мамлекеттик тилде даярдалган. Кабинеттердин, аудиториялардын ички-сырткы жазуу-сызуулары эки тилде тилде, бирок айрым кѳрүнѳѳ маалыматтар (мисалы, бѳлүмдѳрдүн багытын кѳрсѳткѳн негизги маалымат 1-кабаттын борборунда) расмий тилде илинген.

Медакадемиянын иш кагаздарынын басымдуу бөлүгү таризделген жалпы бөлүмүндө негизги ишмердүүлүк боюнча чыккан 113 буйруктун 50сү расмий тилде. Ал эми административдик-чарбалык иштер боюнча буйрутмалар жалаң расмий тилде даярдалат. Академиянын башка мекемелер менен кат алышуусу 100% расмий тилде жүргүзүлөт. 

Юридикалык жана кадрлык иштер бөлүмүнүн иши менен таанышууда кызматкерлердин кызматтык милдеттери расмий тилде бекитилгени, кызматтык каттар расмий тилде жазылып, протоколдору расмий тилде таризделери аныкталды. Өздүк курам боюнча буйруктардын 90,5 % эки тилде, 9,5% расмий тилде, өргүү боюнча буйруктар эки тилде, иш сапар боюнча буйруктар 80% мамлекеттик тилде даярдалат. Ал эми эмгек келишимдер мамлекеттик тилде түзүлөт. Окуу жайда арыздын, билдирмелердин үлгүлѳрү (каталары бар) иштелип чыгып, эки тилде жүргүзүлгѳн менен мамлекеттик тилдегисинин саны салыштырмалуу аз.

Ал эми окуу-усулдук бөлүмүнүн иш кагаздарынын 33% мамлекеттик тилде даярдалат. Мамлекеттик билим берүү стандарттары мамлекеттик тилде жазылып, электрондук варианты сайтка жайгаштырылган. Бөлүмдүн жобосу, кызматтык иш милдеттери расмий тилде. Окуу-методикалык бөлүмү тарабынан даярдалган буйруктар, окуу процессинин ырааттамасы, отчеттор, отурумдардын протоколдору мамлекеттик тилде, бирок сабатсыз жазылган. Бөлүм тарабынан окуу планы 3 тилде даярдалат. Адистиктер боюнча окуу пландары, жумушчу программалар мамлекеттик тилге которулганы менен лингвистикалык экспертизадан толук ѳткѳрүлгѳн эмес. отчеттору мамлекеттик тилде эмес, расмий тилде даярдалат. Кыргыз группаларына ОМБ тарабынан көзөмөл жүргүзүлбөйт, б.а. лекциялардын өтүлүшү талапка ылыйык эмес.

Билим берүү сапатын башкаруу бөлүмүнүн иш кагаздарынын ичинен бѳлүмдүн пландары, жоболору, кызматтык нускамалары жана бѳлүмдүн 2021-2022-жылга карата стратегиялык планы, ошондой эле эл аралык аккредитациядан ѳткѳндүгү боюнча ѳзүнѳ отчет берүүсү (самоотчет) мамлекеттик тилде даярдалган. 

Тарбия жана жалпы уюштуруу иштери бѳлүмүндѳ иш-чараларынын программалары дээрлик расмий тилде жүргүзүлѳт, тарбия иштери боюнча жылдык отчету расмий тилде даярдалган. Жоболору, протоколдору расмий тилде. Жалпы иш кагаздарынын сабаттуулугу төмөн. 

Илимий-инновациялык жана клиникалык иштер бөлүмүндө, Аралыктан окутуу жана квалификацияны жогорулатуу борборунда иш жалаң расмий тилде жүрөт. 

Окумуштуулар кеңешинин иш кагаздары расмий тилде жүргүзүлөт. Күн тартибине коюлган маселелердин негизинде келип түшкөн отчеттордун басымдуу бөлүгү расмий тилде. Окумуштуулар кеңешинин катчысы өз ишин жалаң расмий тилде алып барат. 

Студенттердин иш кагаздарын жүргүзүү сектору өз иш кагаздарынын 40% мамлекеттик тилде жүргүзөт. Жобо, нускамалары, буйруктары эки тилде, ал эми студенттердин өздүк делолору, протоколдору, архивдик маалым каттары расмий тилде жазылат. Арыздардын мамлекеттик тилдеги үлгүсү маалымат тактага илинген, бирок айрым жерлеринде каталар бар.

Финансы экономикалык иштер жана бухгалтердик эсеп бөлүмүндө чогулуш мамлекеттик тилде өтүп, бөлүмдүн отчеттору мамлекеттик тилде даярдалат. 

Эл аралык байланыштар бөлүмүнүн паспорт визалык кызматы КР Тышкы иштер министрлигинин консулдук кызмат департаментине жиберилчү каттарын, КММА чет элдик студенттерге визалык колдоо көрсөтүү максатындагы жылдык визасын узартуу жана Октябрь райондук калкты каттоо бөлүмүнө чет элдик жарандарды өз дареги боюнча каттоодон өткөрүү иштери да мамлекеттик тилде жүргүзүлөт. 

Академияда мамлекеттик тилди өнүктүрүү сектору 2009-жылдын 24-февралында №71 буйругу менен ачылган. Мамлекеттик тилди өнүктүрүүнүн жана тил саясатын өркүндөтүүнүн программасынын негизинде иш пландары бекитилген. Сектор 2021-2025-жылдарга мамлекеттик тилди өнүктүрүүнүн 5 багыты боюнча иш алып барат. Ага ылайык 2025-жылы Медакадемия 75% мамлекеттик тилде иш жүргүзүүгө өтөт деп белгиленип, бул багытта иштер аткарылууда. Иш кагаздарын мамлекеттик тилде жүргүзүүгө шарттарды түзүү максатында сектор тарабынан кызматкерлер үчүн иш кагаздарын мамлекеттик тилде жүргүзүүнүн талаптары, медициналык окуу жайлардын иш кагаздарына тиешелүү 1400гѳ жакын терминдер түзүлүп, “Иш кагаздарын жүргүзүүнүн типтүү нускамасынын” электрондук варианты сайтка жайгаштырылган. Кызматкерлерге мамлекеттик тилди окутуу үчүн “Кыргызтест” системасынын талаптарына ылайык, 3 окутуу программасы (А1, А2; В1, В2 деңгээлдери жана иш кагаздарын окутуу) сектор тарабынан иштелип чыгып, тиешелүү кеңештерден бекитилген. Сектор тарабынан кафедралар менен бирге улуттук баалуулуктарды медициналык ракурстан изилдѳѳ иштери өткөрүлүп келет (манасчылык феноменди жана “Манас” эпосунан медицинанын багыттарын изилдѳѳ). Медакадемия тарабынан 2013-жылы түзүлгөн мамлекеттик тил боюнча комиссия 2021-жылдын 15-20-декабрында бардык түзүмдүк бөлүмдөрдө мамлекеттик тилдин абалы боюнча мониторинг жүргүзгөн жана жыйынтыгына ылайык иш кагаздарын жүргүзүүдѳ кетирилген типтүү каталары боюнча сабак ѳткѳрүлгѳн. 


Жумушчу топ бөлүмдөрдөн сырткары медакадемиянын ар бир факультет, кафедрасын мониторинг жүргүзүүнүн жыйынтыгы боюнча төмөнкүлөрдү белгилейт:

Медакадемияда жалпы 9 факультет, 58 кафедра бар. 

Мамлекеттик тилде жигердүү иш жүргүзүп жаткан факультет, кафедралардын катарына төмөнкүлөр кирет: 

Балдар жугуштуу оорулары кафедрасы иш кагаздарын 75% мамлекеттик тилде жүргүзөт. Иш кагаздарынын саны 16 болсо, 12си мамлекеттик тилде даярдалат. Жумушчу программалары, окуу, методикалык, тарбия иштеринин планы, штаттык жүгүртмө, жүктөмө сааттарынын эсеби, отурумдардын протоколдору, окутуучулардын жеке мерчемдери, куратордук иштердин отчеттору, сабак, зачет, сынактардын иш кагаздары ж.б. мамлекеттик тилде таризделет. Окуу китептерине, колдонмолорго, макалаларга пикир, корутундулар эки тилде жазылган. Кафедра кыргыз группасы окутулбаганына карабастан, 5 окуу-методикалык колдонмону чыгарган, экөө даярдалууда жана 600 атоодон турган предметтик сѳздүк түзүлгөн.

Ички оорулар пропедевтикасы кафедрасы жана эндокринология курсу окуу, усулдук, тарбия иштери боюнча иш пландары, кураторлук иштердин отчеттору, сабактарды, зачет, сынакты өткөрүүнүн ырааттамасы жана планы, сынактык суроолор, лекциялык курстар боюнча билеттер, отурумдун протоколдору мамлекеттик тилде жүргүзүлөт. Жалпы 18 иш кагазынын 12 мамлекеттик тилде болуп, 75% түзөт. Предметтик терминдер (763 сѳз) 2021-жылы иштелип чыккан. Мамлекеттик тилде 4 ОМК бар. Мамлекеттик тилдеги иш-чараларды жогорку деңгээлде даярдап өткөрүп турушат. Бирок иш кагаздары сабатсыз жазылган.

Жалпы гигиена кафедрасынын (75%) 5 жумушчу программасы мамлекеттик тилде. 3-курста кыргыз группасын окутат. 6 окуу-методикалык колдонмо, 11 окуу китеп мамлекеттик тилде, 3 колдонмо басмага даяр. Мамлекеттик тилге жоопкерчилик менен мамиле кылынат. Кафедра тарабынан предметтик терминдердин сөздүгү иштелип чыккан.

А.Жумалиев атындагы жалпы жана биоорганикалык химия курсу менен биохимия кафедрасы иш кагаздарын дээрлик мамлекеттик тилде жүргүзөт. М: Кафедра жана профсоюздук жыйындардын протоколдору, билдирмелер, арыздар, сабактын жүгүртмөлөрү, куратордук иш кагаздар, усулдук, тарбия иштеринин планы, жумушчу программалары мамлекеттик тилде, ал эми окутуучулардын иш пландары эки тилде даярдалат. Жалпы 17 окутуучу иштейт. Окутуучулардын 41% мамлекеттик тилде сабак өтө алат. Кафедра тарабынан 2015-2019-жылдары 16 окуу-усулдук колдонмо, анын ичинен 9 китеп мамлекеттик тилде иштелип чыккан. Кафедра жамааты мамлекеттик тил боюнча ар кандай иш чараларга жигердүү катышышат. Ошондой эле манасчы феноменин медициналык жактан изилдөө иштерин алгачкылардан болуп ийгиликтүү жүргүзүшүүдө. 

Медициналык алдын алуу иши (МАИ), педиатрия жана жогорку медициналык билим берүү (ЖМБ) факультеттеринин 12 номенклатуралык ишинин 11и, башкача айтканда 92%ы мамлекеттик тилде жүргүзүлөт. Ал эми стоматология факультетинин көрсөткүчү 62%. Бул факультеттерде кыргыз группалары жок. Ошого карабастан студенттерге иш кагаздарын жаздыруу мамлекеттик тилде жүргүзүлѳт. Ал эми №1 Дарылоо иши факультети 62%. Протоколдорунун 60%ы мамлекеттик тилде. Факультетке тиешелүү 7 кыргыз группа бар.

Аскер медициналык даярдоо жана экстремалдык медицина кафедрасында иш кагаздарын мамлекеттик тилде жүргүзүү 62% түзөт. Кафедранын окуу, методикалык, тарбия иштеринин пландары, штаттык жүгүртмө, педагогикалык жүктөм сааттарынын эсеби, отурумдардын протоколдору, ага тийиштүү маалым каттар, отчеттер, окутуучулардын иштеринин жеке мерчемдери, куратордук иштер боюнча отчеттор мамлекеттик тилде даярдалат. Ошондой эле сабактардын, зачет, сынактардын ырааттамасы, планы, жүгүртмөсү, профессордук-окутуучулар курамынын иш ырааттамасы, жумушчу программалар да мамлекеттик тилде жүргүзүлөт. Калган иш кагаздары расмий тилде. 11 окутуучунун 10у мамлекеттик тилде сабак өтө алат. 1-4-курстун 1-2-группаларына мамлекеттик тилде сабак өтүлөт. 

Факультеттик хирургия кафедрасында куратордук иштеринин планы, методикалык иштердин планы, практикалык сабактардын тематикалык планы, предмет боюнча лекциялык курстун тематикалык планы мамлекеттик тилде (62%), 2018-жылдан бери кафедра отуруму мамлекеттик тилде өткөрүлөт жана таризделет. Калган иш кагаздары расмий тилде жүргүзүлөт. 

Коомдук саламаттык жана саламаттык сактоо кафедрасынын иш кагаздарынын 60% мамлекеттик тилде. Башкалардан айырмаланып, кафедра лекцияларды өзүнчө бөлүп, мамлекеттик тилде окутушат. Мамлекеттик тилди өнүктүрүүгө багытталган иш-чараларды мыкты аткарышып, сыйлыктарга ээ болушкан. Предметтик терминдери мамлекеттик тилде жазылып чыгып, текшерүүдөн өткөрүлгөн. Дисциплина боюнча жумушчу программалар мамлекеттик тилде даярдалган, бирок бекитилген эмес. 

Оториноларингология (Академия боюнча эң кѳп мамлекеттик тилдеги окуу-методикалык колдонмолорду чыгарган кафедра), дерматовенерология жана кафедраларында мамлекеттик тилдин кѳрсѳткүчү 56%. 

Дипломго чейинки жана дипломдон кийинки анестезиология жана интенсивдүү терапия кафедрасы 16 иш кагазынын 11 мамлекеттик тилде жүргүзөт (56%). Окуу, методикалык, тарбия иштеринин планы, штаттык жүгүртмө, отурумдун протоколдору, окутуучулардын иш мерчемдери, отчеттору, ж.б. иш кагаздары мамлекеттик тилде гана жүрөт. Андан сырткары, ачык сабактарга, лекцияларга тийиштүү иш кагаздары, окуу китептерине, колдонмолорго, макалаларга пикир, корутундулар да мамлекеттик тилде жазылат. Кафедранын жамааты, жетекчилиги иш кагаздарын мамлекеттик тилде жүргүзүүдө жоопкерчиликтүү мамиле кылат. Көрүнөө маалыматтар мамлекеттик тилде илинген. Бирок дисциплина боюнча жумушчу программалары толук кыргызчалана элек.

Фармакогонозия жана дары каражаттарынын химиясы кафедрасы 6 жумушчу программаны мамлекеттик тилге которуп, 4 окуу-методикалык колдонмо жана 10 макала мамлекеттик тилде чыгарылган. Мамлекеттик тилде 1 кандидаттык иштин темасы бекитилген. (56%)

Жугуштуу оорулар жана №2 акушерлик жана гинекология кафедралары, неврология жана клиникалык генетика кафедрасы, дипломго чейинки жана дипломдон кийинки нейрохирургия кафедрасы, физика, математика, информатика кафедралары өз ишмердүүлүгүн 50% мамлекеттик тилде жүргүзүүгө аракет кылышат, бирок иш кагаздарынын сабатсыз даярдалат. Кээ бир кафедралардын кыргыз тили кабинеттери бар.

Медициналык биология, генетика жана паразитология кафедрасында иш кагаздардын пайыздык көрсөткүчү 50% ды түзөт. Сөздүктөр, модуль боюнча студенттердин билимин баалоо шкаласы боюнча тесттик суроолор кыргызча түзүлүп, колдонуп келишет. “Медициналык паразитология” боюнча окуу куралын кафедранын бир нече кызматкери тарабынан түзүлүп, басмага берилген. 

Философия жана коомдук илимдер кафедрасынын 16 номенклатуралык ишинин ичинен 8 мамлекеттик тилде жүргүзүлүп, 50% түзөт. гуманитардык кафедралардын ичинен мамлекеттик тилде иш алып баруу талапка толук жооп бербейт. 4 жумушчу программасы бар, анын 1 гана мам.тилде. Жалпы 10 окуу-методикалык колдонмолордун ичинен 1 гана мам.тилде. 

Кыргыз тили кафедрасында иш кагаздары өз ишмердүүлүгүнө жараша мамлекеттик тилде жүргүзүлөт. Иш кагаздарын жүргүзүүнүн сапаты 2018-жылга караганда жогорулаган менен талапка ылайык ОМК чыгарылган эмес. 


Мамлекеттик тилдин абалы салыштырмалуу жакшы көрсөткүчтө болгон төмөнкү факультет, кафедраларды атоого болот:

№2 Дарылоо иши факультетинин 12 документинин 5и мамлекеттик тилде, башкача айтканда 42%ды түзөт. Протоколдор, жоболор, иш пландар дээрлик расмий тилде жазылат. Ал эми буйруктар 2 тилде. 1-курста 1 кыргыз тайпасы бар. 

Микробиология, вирусология жана иммунология кафедрасынын окутуучулардын иштеринин отчеттору расмий тилде. Ал эми профессордук-окутуучулук курамдын иш ырааттамасы мамлекеттик тилде, жумушчу программалары мамлекеттик тилде даярдалганы менен бекитилген эмес.

Академик Д.Кудаяров атындагы госпиталдык педиатрия кафедрасында отурумдарынын протоколдору, сабактардын сааты, жумушчу программалар мамлекеттик тилде, калган иш кагаздары расмий тилде жүргүзүлөт. 

Дипломго чейинки үй-бүлөлүк медицина кафедрасындагы иш кагаздарынын мамлекеттик тилде жүгүртүлүшү 44%ды түзөт. Жоболор, каттар расмий тилде. Протоколдор 2 тилде жазылат.

Нормалдуу жана топографиялык анатомия кафедрасынын иш кагаздарынын 37%ы мамлекеттик тилде. Кафедра отурумунун протоколдору, профессордук-окутуучулар курамынын иш ырааттамасы мамлекеттик тилде. Бирок протоколдор талаптагыдай таризделбейт. Штаттык жүгүртмө, ага өзгөртүүлөр, педогогикалык жүктөм сааттарынын саны, окутуучулардын иштери жөнүндө отчёт расмий тилде. 

Жалпы жана клиникалык эпидемиология кафедрасынын дээрлик иш кагаздарынын жүгүртүлүшү расмий тилде. Кафедра отурумунун протоколдору, кызматкерлердин иш тартиби, студенттердин сабактарын кабыл алуу ырааттамасы мамлекеттик тилде. Жумушчу программалар мамлекеттик тилде, бирок бекитилген эмес. 

Балдар хирургиясы кафедрасынын иш кагаздарынын жүгүртүлүшүндө 31% мамлекеттик тилде жүргүзүлөт. Окутуучулардын иш мерчемдери, модулдук текшерүү иштери расмий тилде. Жумушчу программалар, окуу китепттерине пикирлер эки тилде. 

Пропедевтикалык хирургия кафедрасынын (31%) тематикалык планы, штаттык жүгүртмө, кафедра отурумдарынын протоколдору, куратордук иштердин отчеттору, сабак, зачет, сынактардын ырааттамасы, планы, кайра тапшырууларды каттоо журналы мамлекеттик тилде таризделген. Калган иш кагаздары расмий тилде. Мамлекеттик тилди өнүктүрүү боюнча иш планы бар. Жумушчу программа мамлекеттик тилге которулган.

Мамлекеттик тилде дээрлик иш алып барбаган кафедралар

М.Т. Нанаев атындагы базистик жана клиникалык фармакология кафедрасынын иш кагаздардын саны 16 болсо, 7си гана мамлекеттик тилде даярдалат. Бир да мамлекеттик тилде ОМК чыгарылган эмес. 1 жумушчу программа мамлекеттик тилде. Куратордук иштердин отчеттору мам.тилде жазылбайт. Журналдарды толтуруу, ачык сабакка тийиштүү иш кагаздары мамлекеттик тилде таризделбейт. Сынактык суроолор мамлекеттик тилде иштелип чыккан эмес.

Клиникалык реабилитология жана физиотерапия кафедрасында кыргыз тилдүү тайпалар бар экенине карабастан, 5 программа, 4 лекция, 3 методикалык колдонмо гана мамлекеттик тилде. Башка иш кагаздары расмий тилде жүргүзүлөт. 

Дипломдон кийинки үй-бүлөлүк медицина кафедрасы номенклатурасында иш кагаздардын саны 16 болсо, 4 мамлекеттик тилде (25%), калганы расмий тилде. Штаттык жүгүртмө, кафедранын отурумдарынын протоколдору, жумушчу программалар мамлекеттик тилде. 

М.Т.Тыналиев атындагы диломго чейинки жана дипломдон кийинки урология жана андрология кафедрасынын иш кагаздары негизинен 25% мамлекеттик тилде жүргүзүлөт. Мисалы, иш номенклатурадан тартып, штаттык тизим, жумушчу программа, жыйындын протоколдору мамлекеттик тилде даярдалган. Бул кафедрада үч кандидаттык диссертация мамлекеттик тилде даярдалган. Андан сырткары “Урология” китеби урология жана андрология кафедрасынын башчысы, м.и.д. А.Усупбаев тарабынан медициналык окуу жайлардын студенттери үчүн даярдалган. Ошондой эле, урология жана нефрология боюнча клиникалык-анатомиялык терминдердин орусча-кыргызча сөздүгү басылып чыккан, Оорулардын эл аралык жиктемеси (1-2-том) иштелип чыккан.

М.Мамакеев атындагы госпиталдык хирургия кафедрасы жана оперативдик хирургия курсу мамлекеттик тилдеги иш кагаздарынын 25% мамлекеттик тилде жүргүзөт. Жумушчу программалар, силлабустар мамлекеттик тилде даярдалган. Сабактардын жүгүртмөсү, иш пландар, ырааттама, протоколдор эки тилде. Жалпы 28 окутуучунун 15 и мамлекеттик тилде сабак өтө алат. Кафедра тарабынан 30 окуу-усулдук комплекс даярдалып, анын 6 гана мамлекеттик тилде. Мындан сырткары 2 илимий макала, 1 кандидаттык иш мамлекеттик тилде жазылган.

№1 акушердик жана гинекология кафедрасы иш кагаздарын 21% мамлекеттик тилде жүргүзөт. Тарбия иштеринин планы, протоколдор мамлекеттик тилде. “Акушерлик терминдик түшүндүрмө сөздүк”, “Төрөттөн кийинки сепсис” колдонмолору кызматкерлер тарабынан жыйналып, учурда пайдаланып келишет. Кафедранын кызматкерлери маданий иш-чараларга активдүү катышышат.

Балдар ооруларынын проподевтикасы кафедрасында лекциялык баяндамалардын, окутуучунун семинардык сабактардын тематикалык иш мерчемдери, консультацияларды өткөрүү ырааттамасы окуу китептерине колдонмолорго пикирлер, протоколдор, окутуучулардын иштеринин жеке мерчемдери мамлекеттик тилде, калган иш кагаздар расмий тилде. Т.М.Бектурсунов м.и.к. “Клиникалык медицинага киришүү” модулу боюнча окуу куралы даярдалып, бирок басмага бериле элек.

Гистология, цитология жана эмбриология кафедрасында иш кагаздарынын 31% мамлекеттик тилдеги документтер түзөт. Мамлекеттик тилде ОМК чыгарылган эмес. Кураторлук иштер 2013-2014-жылдан бери көрсөтүлгөн жок. 

Медициналык орто окуу жайында кызматтык милдеттер, протокол, сынактык ведомость, окуу-тарбиялык иштердин планы, сабактардын жүгүртмөсү мамлекеттик тилде бирок сабатсыз даярдалган.

Патологиялык физиология кафедрасында практикалык сабактардын, лекциялык тематикалык пландар, окуу-усулдук иштердин, кураторлук иш-чаралардын иш мерчемдери жана отчёттору, отурумдун протоколдору, тесттик суроолор мамлекеттик тилде, калган иш кагаздар расмий тилде. 

Ал эми дипломдон кийинки медициналык билим берүү факультети 31%, онкология кафедрасы, фтизиатрия кафедрасы, терапиялык стоматология кафедрасы 25%, мамлекеттик тилде иш алып барат. 

Медайымдык иш кафедрасы 15 протоколдун 9у мамлекеттик тилде. Жумушчу программаларынын 6сы мамлекеттик, 18и расмий тилде. Кыргыз тилинде эч бир окуу курал, китеп, колдонмо жок. Калган документтер баары расмий тилде. 

Гигиеналык дисциплина кафедрасынын иш кагаздары 25% расмий тилде жүргүзүлөт. Кафедранын отурумунун протоколдору, сабактардын ырааттамасы мамлекеттик тилде. Кафедрада “Балдар жана өспүрүмдөр гигиенасы”, “Гигиена”, “Коммуналдык гигиена”, “Тамактануу гигиенасы”, “Эмгек гигиенасы” китептери студенттер үчүн даярдалаган.

Факультеттик педиатрия кафедрасынын иш кагаздарынын көбү расмий тилде даярдалат. Дисциплина боюнча жумушчу программалар, окутуучулардын тематикалык пландары, кафедра жыйынынын протоколдору гана мамлекеттик тилде жазылган, бирок өтө сабатсыз. Окуу-методикалык, тарбия иштеринин планы, штаттык жүгүртмө, окутуучулардын иштеринин жеке пландары, куратордук иштер ж.б. документтери жалаң расмий тилде жүргүзүлөт. 

Жалпы практикалык хирургия кафедрасы жана комбустология курсунун иш кагаздары дээрлик расмий тилде. 

Дипломдон кийинки медициналык билим берүү факультетинин (ДкМБФ) буйруктары мамлекеттик тилде даярдалат. Бирок сабаттуулугуна кѳңүл бурулбайт. 

Дене тарбия кафедрасынын иш кагаздары менен таанышууда көрүнөө маалыматтар жана протоколдор гана мамлекеттик тилде экендиги аныкталды. Калган иш кагаздар расмий тилде.

Медициналык психиатрия, психотерапия жана наркология кафедрасында иш кагаздардын басымдуу бөлүгү расмий тилде, 15% гана мамлекеттик тилде жүргүзүлөт. Медицина илимдеринин кандидаты, доцент Е.Бешкемпиров тарабынан түзүлгөн “Психиатриялык терминдер жана психикалык феномендер жыйнагы” терминдер, “Медициналык коммуникация”, “Соттук психиатрия”, “Психиатрия” дарыгерлерге колдонмо китебин дарыгерлер пайдаланып келишет.

Офтольмология кафедрасынын иш кагаздары жалаң расмий тилде. Бирок бул кафедра тарабынан 15 лекция мамлекеттик тилде даярдалган жана Офтолмология боюнча орусча-кыргызча терминдер сөздүгү бар. Травматология, ортопедия жана экстремалдык хирургия кафедрасы 13%, Балдар стоматологиясы кафедрасы 19%, Ортопедиялык стоматология кафедрасы 19%ы, Хирургиялык стоматология кафедрасы 13% , Фармация, англис тилиндеги дарылоо иши факультеттери 17% гана иш кагазын мамлекеттик тилде жүргүзөт. 

Чет тили жана латын тили кафедрасында иш 80%расмий тилде. 1 окуу курал 3 тилде чыккан (кыргыз, орус, англис).

Орус тили кафедрасында мамлекеттик тилге көңүл бурулбайт.

Окуу-дарылоо-илимий медициналык борборунун иш кагаздары дээрлик расмий тилде. Жумушчу программалар, отурумдун протоколдору мамлекеттик тилде.

Баса белгилей турган жагдай – Медакадемиянын https://www.kgma.kg/ru расмий сайты үч тилде (кыргыз, орус, англис) бирдей иштеп, маалыматтар бирдей жайгашкан. 

Китепкананын иш кагаздары мамлекеттик тилде жана сабаттуу таризделет. Китепкананын фондундагы жалпы 621978 китептин 14146сы (940 аталыш) же 2,2% кыргыз тилиндеги китептер. Мамлекеттик тилдеги китептердин ичинен 13% медакадемия окутуучуларынын окуу-методикалык куралдары болуп саналат. 

Баса белгилей турган жагдай – Медакадемиянын https://www.kgma.kg/ru расмий сайты үч тилде (кыргыз, орус, англис) бирдей иштеп, маалыматтар бирдей жайгашкан. 

Мындан сырткары иш кагаздарынын талдоодо аныкталган мүчүлүштүктөрү катары Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2020-жылдын 3-мартындагы № 120 токтому менен бекитилген “Иш кагаздарын жүргүзүү боюнча типтүү нускаманын” жана КР Жогорку Кеңешинин 2008-жылдын 26-июнундагы №567 токтому менен бекитилген “Кыргыз тилинин жазуу эрежелеринин” талаптарына ылайык таризделбегендигин белгилөөгө болот.

Жалпылап айтканда, Медакадемиянын ишмердүүлүгүндө, окуу процессинде мамлекеттик тил 45% колдонулат жана дээрлик 55% иш расмий тилде жүрөт. Ал эми окуу жайдын башка мекемелер менен кат алышуусу 100% расмий тилде жүргүзүлөт. 

Окуу жайда иш кагаздарын мамлекеттик тилге өткөрүү аракети бар. Бирок мамлекеттик тилде жүргүзүлгөн иш кагаздары сабатсыз даярдалууда. Кээ бир кафедралардын мамлекеттик тилде иш жүргүзүүдө, кээ бир кафедралар иш кагаздарын мамлекеттик тилде жүргүзбөсө да кыргыз тилинде илимий иш жазган, китеп, колдонмо чыгарган, сөздүк түзгөн учурлары бар. Окутуу процесси 3 тилде жүргүзүлгөнү менен, кыргыз группаларынын саны аз. Окуу жайдын окутуучулары тарабынан сабактар кыргыз тилинде өтүлбөгөн менен лекциялар мамлекеттик тилде даярдалганын белгилөөгө болот. Мамлекеттик тилди өнүктүрүү сектору тарабынан мамлекеттик тилди өнүктүрүү иштери колго алынган.

Ошону менен бирге, “Кыргыз Республикасынын мамлекеттик тили жөнүндө” КР мыйзамынын 10, 11, 14, 17, 18, 27-статьяларынын талаптары аткарылган эмес. Өзгөчө, мыйзамдын 5-главасынын 18-статьясында “Билим, илим жана маданият чөйрөсүндө “Кыргыз Республикасынын билим берүү тутумунда мамлекеттик тил республикалык жана (же) жергиликтүү бюджеттерден каржылануучу мектепке чейинки билим берүү мекемелеринде, кесиптик билим берүүнүн башталгыч, орто жана жогорку окуу жайларында, кошумча кесиптик билим берүү мекемелеринде окутуунун жана тарбиялоонун негизги тили болуп саналат” деп белгиленгенине карабастан эч иш алып барылган эмес. 

Мониторингдин жыйынтыгына ылайык Кыргыз Республикасынын Президентине караштуу Мамлекеттик тил жана тил саясаты боюнча улуттук комиссия

  • Иса Ахунбаев атындагы КММА жетекчилиги: иш кагаздарын мамлекеттик тилге өткөрүү боюнча конкреттүү иштерди колго алууну жана “Кыргыз Республикасынын мамлекеттик тили жөнүндө” Кыргыз Республикасынын мыйзамынын тиешелүү статьяларына ылайык иш жүргүзүүнү күчөтүүнү;
  • Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2020-жылдын 3-мартындагы №120 токтому менен бекитилген “Кыргыз Республикасында иш кагаздарын жүргүзүү боюнча типтүү нускаманын” талаптарынын аткарылышын жолго коюуну;
  • Иш кагаздарын жүргүзүүчү жалпы бөлүмдүн кызматкерлерине жана окумуштуу катчыга мамлекеттик тилде сабаттуу иш жүргүзүү талабын коюуну;
  • Иш кагаздарынын сабаттуулугуна өзгөчө көңүл бурууну;
  • Медакадемиянын түзүмдүк бөлүмдөрү иш кагаздарына лингвистикалык экспертиза жүргүзүп, иш кагаздарынын үлгүлѳрүн иштеп чыгуу боюнча иштерди колго алууну;
  • Ар бир факультетке кыргыз группаларын ачууну;
  • Окуу методикалык комплекстерди түзүүнү, которууну уюштуруу жана басып чыгарууну;
  • Мамлекеттик тилде сабак өткөн мыкты лекторлор үчүн кошумча каржылык кызыктыруу жана сыйлоонун башка түрлөрүн колдонуу системасын киргизүүнү;
  • КММА илимий практикалык конференцияларга катышкан студенттердин ординатор, аспирант-окутуучулардын мамлекеттик тилдеги илимий иштерине колдоо көрсөтүүнү жана аны өнүктүрүүнү;
  • Кыргыз тили кафедрасына кыргыз тилин окутуу боюнча студенттер жана аспиранттар үчүн окуу-методикалык колдонмолорду “Кыргызтесттин” талабына ылайык кесиптик багытка тууралап иштеп чыгууну;
  • Кыргыз тилин окутуу студенттердин жана аспиранттардын тил билүү деңгээлине ылайык бөлүштүрүүнү;
  • Маалымат айдыңын мамлекеттик тилдеги маалыматтар менен байытуу максатында окутуучулардын жана студенттердин медициналык багыттагы мамлекеттик тилде жазылган иштерин интернет тармактарына байма-бай жүктөп турууну;
  • Мониторингдин жүрүшүндө белгиленген кемчиликтерди жоюунун үстүндө иш жүргүзүү, сунуштарды эске алуу менен анын жыйынтыгы боюнча мамлекеттик тилди ѳнүктүрүү секторунун 2022-2023-жаңы окуу жылына карата даярдык катары маалымат/отчетун август айында Улуттук комиссияда кароону сунуштайт.                                                                                                                                                                                         КР Президентине караштуу                                                                                                                                                             Мамлекеттик тил жана тил саясаты                                                                                                                                         боюнча улуттук комиссия
Архив