Кыргыз Республикасынын Финансы министрлигиндеги мамлекеттик тилдин абалы

Кыргыз Республикасынын Президентине караштуу Мамлекеттик тил жана тил саясаты боюнча улуттук комиссиянын 2022-жылдын 1-апрелиндеги №35 буйругу менен түзүлгөн жумушчу тобу тарабынан мамлекеттик тилдин абалы менен таанышуу, иш кагаздарынын мамлекеттик тилде жүргүзүлүшүн текшерүү жана практикалык жардам көрсөтүү максатында Кыргыз Республикасынын Финансы министрлигинин (мындан ары – министрлик) борбордук аппаратында жана түзүмдүк бөлүмдөрүндө 2022-жылдын 8-12-апрелинде мониторинг жүргүзүлдү. 

Жумушчу топ мониторинг учурунда:

  • “Кыргыз Республикасынын мамлекеттик тили жөнүндө” Кыргыз Республикасынын Мыйзамынын аткарылышына; 
  • КР Жогорку Кеңешинин 2008-жылдын 26-июнундагы №567 токтому менен бекитилген “Кыргыз тилинин жазуу эрежелеринин” сакталышына; 
  • КР Өкмөтүнүн 2020-жылдын 3-мартындагы №120 токтому менен бекитилген “Иш кагаздарын жүргүзүү боюнча типтүү нускаманын” (мындан ары – Типтүү нускама) талаптарына ылайык таризделишине; 
  • Мамлекеттик тил жана экспертиза бөлүмүнүн ишмердүүлүгүнө көңүл бурду. 


Жумушчу топ мониторингдин жүрүшү боюнча төмөнкүлөрдү белгилейт:

Министрликтин иш кагаздарын жүргүзүү жана аткарууну контролдоо бөлүмүнүн иши менен таанышууда бөлүмдүн берген маалыматында 2022-жылдын I кварталында чыгыш корреспонденцияларынын 41,7% мамлекеттик тилде болгон. Бирок «Infodocs» иш кагаздарын электрондук жүргүзүү тутумундагы маалыматына ылайык жүргүзүлгөн иш кагаздарынын көрсөткүчтөрү төмөндөгүдөй болду:

Министрликтен чыккан жалпы 12328 иш кагазынын 1919у, башкача айтканда 15,6 % гана мамлекеттик тилде болгон. Ал эми 9690у (78,6%) расмий тилде, калган документтер эки тилде жана чет тилдеринде даярдалган. Ал эми кирген жалпы 9076 корреспонденциянын ичинен болгону 1430у же 15,8% гана мамлекеттик тилде. 

Бөлүмдө өндүрүштүк буйруктар 2 тилде таризделет. 

Персонал менен иштөө бөлүмүндө бардык буйруктардын түрлөрү 2 тилде чыгат. Бирок кызматкерлер арыз, кызматтык каттарды 98% расмий тилде жазышат. Кызматтык каттары тиркелген көктөмөдө 77 каттын 76сы расмий тилде. Сыйлыкка сунуштар КР Президентинин Администрациясына мамлекеттик тилде, КР Министрлер Кабинетине расмий тилде жөнөтүлөт. Министрликтин бөлүмдөрүнүн 2014-жылы бекитилген жоболору, кызматкердин кызматтык милдеттери расмий тилде. 

Бөлүмдүн маалыматына ылайык 2021-жылы Кыргыз-түрк “Манас” университети менен түзүлгөн келишимдин негизинде 10 кызматкер, КР Мамлекеттик кадр кызматы менен Улуттук комиссия бирге уюштурган “Иштиктүү кыргыз тили” окуу курсунан 55 кызматкер билимин тереңдеткен. 

Министрликтин http://www.minfin.kg/ сайты 2 тилде (кыргыз, орус) бирдей иштейт. Бирок кыргызча бетиндеги жаңылыктары убагында жаңыланбайт. 

Бюджеттер аралык мамилелер башкармалыгынын мамлекеттик кирешелерди талдоо жана болжолдоо бөлүмү жогорку инстанциялар жана мекемелер менен кат алышууну мамлекеттик тилде жүргүзөт. Ички иш кагаздарын, анын ичинде кызматтык каттар жалаң мамлекеттик тилде жазылат (82 кат мамлекеттик тилде), отчеттору мамлекеттик тилде даярдалат. Иш кагаздары негизинен сабаттуу таризделет. Айрым иш кагаздарында Типтүү нускаманын кээ бир талаптары сакталган эмес жана пунктуациялык каталар бар. Ал эми калган бөлүмдөрү иш кагаздарын негизинен расмий тилде алып барат.

Мамлекеттик кирешелерди болжолдоо башкармалыгынын мамлекеттик кирешелерди талдоо жана болжолдоо бөлүмү мекеме-уюмдар менен кат алышууларды, кызматтык каттарды негизинен мамлекеттик тилде жүргүзөт. Мамлекеттик тилде жүргүзүлгөн иш кагаздарында пунктуациялык каталар арбын, анын ичинде үтүрдүн орунсуз коюлушу көп кездешет жана Типтүү нускаманын кээ бир талаптары сакталган эмес. Жергиликтүү бюджеттердин кирешелерин талдоо секторунда 15 каттын бирөө кыргыз тилинде, 47 кызматтык аттын төртөө кыргыз тилинде. Ал эми башка бөлүмдөрү, секторлору өз ишмердүүлүгүн расмий тилде алып барат.

Мамлекеттик карыз башкармалыгынын ички кызматтык каттары – 102, анын ичинен 2 кат мамлекеттик тилде, министрликтер жана ведомстволор менен кат алышуулар расмий тилде даярдалат (жалпы 69 кат). Башкармалыктын мамлекеттик карызды болжолдоо бөлүмүнүн ички кат алышуулары дээрлик расмий тилде жүргүзүлөт.  

Бюджеттик саясат башкармалыгынын бюджеттин методологиясы, талдоо жана фискалдык тобокелчиликтерди баалоо бөлүмүндө буйруктар, тескемелер эки тилде чыгат. Кызматтык каттар дээрлик расмий тилде (мамлекеттик тил бөлүмүнө жазган 3 каттан башкасы). Мыйзам долбоорлору эки тилде даярдалат. Бөлүмдүн жобосу эки тилде. Орто мөөнөттүү саясат жана программалык бюджеттештирүү бөлүмүндө кызматтык каттардын бардыгы расмий тилде жазылган. Министрликтер, ведомстволор менен кат алышуулар негизинен расмий тилде жүргүзүлөт. Бөлүм тарабынан даярдалган документтердин долбоорлору (токтом, тескеме жана бөлүмдүн ишмердүүлүгүнө тиешелүү ЧУАлар) эки тилде жазылат. Мамлекеттик бюджетти консолидациялоо бөлүмүндө кызматтык каттар расмий тилде жазылат. Бөлүм тарабынан ар жылга республикалык бюджеттин болжолу жөнүндө жана   республикалык бюджетке өзгөртүүлөрдү киргизүү жөнүндө мыйзам долбоорлору эки тилде даярдалат.

Социалдык чөйрөнүн чыгымдарын пландоо башкармалыгынын саламаттык сактоо жана социалдык коргоо бөлүмүндө мыйзам долбоорлору эки тилде даярдалат. Кат алышуулар негизинен расмий тилде жүрөт. Мисалы, Эмгек, социалдык камсыздоо жана миграция министрлиги менен кат алышуулар папкасындагы каттар дээрлик расмий тилде (айрымдары гана мамлекеттик тилде). Кызматтык каттар негизинен расмий тилде жазылган. Бөлүмдүн жобосу эки тилде даярдалган. Билим берүү, илим жана маданият бөлүмүндө кат алышуулар 55% расмий тилде жүргүзүлөт, бөлүмдүн жобосу эки тилде бекитилген.

Бухгалтердик эсепти, ички аудитти жана ички контролду өнүктүрүү башкармалыгынын ички аудитти жана ички контролду өнүктүрүү бөлүмүндө жана бухгалтердик эсепти өнүктүрүү бөлүмүндө башкармалыктардын ортосунда ички кат алышуулар жана министрликтер, ведомстволор менен кат алышуулар негизинен расмий тилде жүргүзүлөт. 

Экономика тармактарынын чыгымдарын пландоо башкармалыгынын иш кагаздарынын абалы канааттандырарлык эмес. Анткени 2022-жылдын январь айынан бери кеткен каттардын саны агроөнөржай комплекси, жаратылышты пайдалануу жана өзгөчө кырдаалдар бөлүмүндө 298, мамлекеттик тилде кеткени 31, расмий тилдегиси 267. Ал эми транспорт, байланыш, жылуулук энергетика комплекси жана туризм бөлүмүндө 181 каттын 10у гана мамлекеттик тилде даярдалган. Жалпысынан кеткен каттардын саны бул башкармалыкта январь айынан бери 479 болсо, алардын 41и гана мамлекеттик тилде. Ал эми мамлекеттик тилдеги иш кагаздарында одоно каталар бар. 

Мамлекеттик аппараттын чыгымдарын пландоо башкармалыгында 2 бөлүм бар. Мамлекеттик аппарат бөлүмүнөн акыркы 3 айдагы кеткен каттардын саны 146, алардын үчөө мамлекеттик тилде, ал эми 143 кат расмий тилде жазылган. Коргоо жана укук тартиби бөлүмүндө 121 каттын 112си расмий тилде, 9 гана кат мамлекеттик тилде жөнөтүлгөн. Ал эми кызматтык каттардын саны 162, булардын 153ү расмий тилде болсо, 9у мамлекеттик тилде. Жалпы 429 кат жиберилсе, алардын 21и (4,8%) гана мамлекеттик тилде, ал эми 408 кат расмий тилде кеткен.

Штаттык санды жана эмгек акыны талдоо башкармалыгындагы Мамлекеттик аппараттын штаттык санын жана эмгек акысын талдоо бөлүмүнөн январь айынан бери 128 кат кеткен. Булардын 112си расмий тилде, 16сы мамлекеттик тилде. Социалдык сектордун штаттык санын жана эмгек акысын талдоо бөлүмүндө 39 каттын 35и расмий тилде, 4 кат мамлекеттик тилде. Башкармалыктын жалпы көрсөткүчү боюнча жалпы 167 кат жиберилсе, алардын 147си расмий тилде, 20сы гана мамлекеттик тилде жазылган.

Финансы-кредиттик фондунда кат алышуулардын басымдуу бөлүгү расмий тилде. Буйруктардын бардык түрү эки тилде чыгарылат. Бирок буйруктардын аталышы чаржайыт берилген жана тилдин синтаксисттик нормасы бузулуп, мамлекеттик тилде келегей, түшүнүүгө оор сүйлөмдөр менен түзүлгөн. Ал эми чыгыш корреспонденциялардын 20,6% гана мамлекеттик тилде (897 документтин 185и).

Ушундай мүнөздөгү кемчиликтер Баалуу металлдар департаментинин иш кагаздарында да жолугат. Демек аларда тилдик экспертиза жүргүзө алган сабаттуу адистер жок. Аталган департаментте иш кагаздарынын бардык түрлөрү негизинен расмий тилде жүргүзүлөт. 553 кириш корреспонденциянын 15и мамлекеттик тилде болсо, чыгыш корреспонденциялар 100% расмий тилде. Мындай жагдайды алар иштин өзгөчөлүгүнө (баалуу затка иликтөө жүргүзүп, бүтүм чыгаруу) байланыштуу катары түшүндүрүштү. Ал эми департаменттин расмий http://ddm.kg/ сайтынан бир гана расмий тилде маалымат алууга болот.

Окуу борборунун жобосу мамлекеттик тилде бекитилген. Кат алышуулардын 6,7%ы гана мамлекеттик тилде. Көрүнөө жазуу-сызуулары мамлекеттик тилде илинген. Окутуу катышуучулардын тандоосуна карата 70% расмий тилде жүргүзүлөт жана окуу курсуна катышкандыгы тууралуу сертификат дагы ошого жараша мамлекеттик же расмий тилде таризделет. Окуу борборунун https://ucmfkr.okmot.kg/ расмий сайтында мамлекеттик тилде маалымат жок.

Мамлекеттик сатып алуулар департаментине 2022-жылдын 1-январынан тартып 1-апрелине чейин бардыгы болуп 1196 кат келип түшсө, анын ичинен 74ү (6,1%) мамлекеттик тилде, 1122си расмий тилде болгон. Ал эми чыккан 83 каттын бардыгы расмий тилде. http://zakupki.gov.kg/ веб-порталы 3 тилде (кыргыз, орус, англис) иштөөгө ылайыкталып түзүлгөнү менен айрым бөлүмдөрдүн аталыштары гана кыргызча жазылып, мазмуну расмий тилдеги маалыматтар менен  толтурулган. Департаменттин эсеп-кысап, персонал менен иштөө жана иш кагаздарын жүргүзүү бөлүмүндө буйруктар мамлекеттик жана расмий тилдерде чыгарылат. Бирок, айрым буйруктарда орус тилинен кыргызчага которгондо сүйлөмдөрдүн мааниси бузулуп берилген учурлар да кездешет. Даттануу жана электрондук каталог боюнча иштөө бөлүмү келип түшкөн каттарга, даттанууларга жоопторду кыргыз тилинде жөнөтүүгө, сабаттуу жазууга  көбүрөөк аракет жасап жаткандыгын айтууга болот. Ошентсе да үтүрлөрдү кереги жок жерлерге деле коё берише тургандыгын өзгөчө белгилеп кетсек болот. Бирок айрым жерлерде бөлүмдүн аталышы бирдей берилбей, кээде “Даттануу жана электрондук каталог боюнча иштөө бөлүмү” деп жазылса, айрым учурларда “Даттануулар жана электрондук каталог боюнча иштөө бөлүмү” болуп калган. Координациялоо жана жөнгө салуу бөлүмүндө да келген каттарга жооп жазууда жогорудагыдай каталарга жол берилет. 

Ал эми министрликте тил саясатын мамлекеттик тил жана лингвистикалык экспертиза бөлүмү жүргүзөт. Бөлүмдүн жобосунда негизинен лингвистикалык экспертиза жүргүзүү милдети гана коюлгандыктан, мамлекеттик тилди өнүктүрүү боюнча иш толук жүргүзүлбөйт келет. Мындан тышкары лингвистикалык экспертиза жүргүзүү жана иш учурунда кызматкерлерди практикалык жактан үйрөтүү иштери жүргүзүлөт. 2022-жылдын 1-кварталынын жыйынтыгы боюнча бөлүм тарабынан каралган иш кагаздарынын 30% котормого, 70% лингвистикалык экспертизага келген. Министрликтин окуу борборунда заманбап жабдуулар менен камсыздалган мамлекеттик тил кабинети ачылган.

Жыйынтыктап айтканда, министрликте “Кыргыз Республикасынын мамлекеттик тили жөнүндө” КР Мыйзамынын 7, 10, 14, 27-статьяларынын талаптары өз деңгээлинде аткарылбайт. Министрликтин борбордук аппаратынын жана түзүмдүк бөлүмдөрүнүн статистикалык маалыматтарына таянсак, мамлекеттик тил 25% гана колдонулат. Ал эми «Infodocs» тутумунун маалыматына ылайык иш кагаздары 15% гана мамлекеттик тилде жүргүзүлөт. Жогоруда белгиленгендей иш кагаздарындагы сабаттуулук маселелери мониторинг жүргүзүлгөн ар бир мекеме, башкармалык, бөлүмдө аныкталды. 

Министрликтин иш кагаздарын талдоодогу негизги мүчүлүштүктөр: 

  • “Кыргыз тилинин жазуу эрежелеринин” 14, 35, 47, 55, 57, 67, 88-§ сакталбагандыгы;
  • грамматикалык формалардын туура эмес уланышы, стилистикалык жактан түшүнүүгө оор сүйлөмдөрдүн түзүлүшү;
  • сүйлөм ичинде мүчөлөрдүн орунсуз уланышы;
  • киринди сөздөрдөн, байламталардан кийин үтүрдүн негизсиз коюлушу;
  • “ө”, “ү”, “ң” ариптеринин ордуна “о”, “у”, “н” ариптеринин колдонулушу ж.б.
  • “Иш кагаздарын жүргүзүү боюнча типтүү нускаманын” 2-главасынын 2-§ 14-пунктунун, 3-§ 16-пунктунун, 3-главасынын 1-§ 27-пунктунун, 2-§ 29-пунктунун, 3-§ 30, 31, 32, 33, 34-пункттарынын талаптарынын аткарылбагандыгы;
  • айрым каттарда баш жагы расмий тилде, ортосу мамлекетик тилде, кайра кол койгон бөлүгү расмий тилде жазылган. Аралаштырып эки тилде  жазылган каттарда да жетекчилердин колу турат. 

Тиркемедеги таблицага документтерде басымдуу кездешкен каталардын типтүү формаларынын айрымдары көрсөтүлдү. Ал эми документтердин сканерленген айрым көчүрмөлөрүнөн жогоруда белгиленген типтүү каталар менен толук таанышууга болот.


Талдоонун жыйынтыгына ылайык Кыргыз Республикасынын Президентине караштуу Мамлекеттик тил жана тил саясаты боюнча улуттук комиссия: 

  • министрликте “Кыргыз Республикасынын мамлекеттик тили жөнүндө” Кыргыз Республикасынын Мыйзамынын талаптарынын аткарылышын толук камсыз кылууну;
  • Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2020-жылдын 3-мартындагы №120 токтому менен бекитилген “Кыргыз Республикасында иш кагаздарын жүргүзүү боюнча типтүү нускаманын” талаптарынын аткарылышын жолго коюуну;
  • иш кагаздарын жүргүзүүдө “Кыргыз тилинин жазуу эрежелеринин” талаптарын сактоону;
  • иш кагаздарын жүргүзүүдө кетирилген каталарды жоюу боюнча иш алып барууну, иш кагаздарын расмий тилде гана жүргүзгөн кызматкерлерге чара көрүүнү;
  • мамлекеттик тил жана экспертиза бөлүмүнүн ишин күчөтүүнү, тактап айтканда бөлүмдүн жобосуна министрликтеги мамлекеттик тил саясатын жүргүзүү боюнча милдеттерди кошуп, укугун кеңейтүүнү;
  • «Кыргыз Республикасынын мамлекеттик тили жөнүндө» Кыргыз Республикасынын Мыйзамынын “Иш кагаздарын жүргүзүү” аталышындагы 4-главасынын “Мамлекеттик бийлик, жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын жана башка мамлекеттик уюмдардын жетекчилери өз кызматкерлеринин мамлекеттик тилди үйрөнүшүнө шарт түзөт” деген талабы белгиленген 17-статьясына ылайык Кыргыз Республикасынын Финансы министрлигинин кызматкерлерине кыска мөөнөттүү окутуу курстарын уюштурууну;
  • регионалдык түзүмдүк бөлүмдөрдө иш кагаздарынын мамлекеттик тилде сабаттуу жүргүзүлүшү боюнча атайын чараларды уюштурууну;
  • жогорудагы айтылган сунуштардын ар бир пунктунун аткарылышы жана Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин 2022-жылдын 30-апрелиндеги “Мамлекеттик органдарда мамлекеттик тилдин колдонулушу жана абалы жөнүндө” жыйынындагы №15 Протоколдук тапшырмасынын аткарылышы боюнча КР Президентине караштуу Мамлекеттик тил жана тил саясаты боюнча улуттук комиссияга чейрек сайын отчет берип турууну сунуштайт. 
                                                                                                                  КР Президентине караштуу                                                                                                                                                         Мамлекеттик тил жана тил саясаты                                                                                                                                          боюнча улуттук комиссия 
Архив