Кыргыз Республикасынын Саламаттык сактоо министрлигиндеги мамлекеттик тилдин абалы

Кыргыз Республикасынын Президентине караштуу Мамлекеттик тил жана тил саясаты боюнча улуттук комиссиянын  2021-жылдын 12-июлундагы №52 буйругу менен түзүлгөн жумушчу тобу тарабынан мамлекеттик жана муниципалдык мекемелердеги мамлекеттик тилдин абалы менен таанышуу, иш кагаздарынын мамлекеттик тилде жүргүзүлүшүн текшерүү жана аларга практикалык жардам көрсөтүү максатында Кыргыз Республикасынын Саламаттык сактоо министрлигинин (мындан ары – министрлик) борбордук аппаратында жана түзүмдүк бөлүмдөрүндө 2022-жылдын 1-мартынан 3-мартына чейин мониторинг жүргүзүлдү. 

Жумушчу топ мониторинг учурунда:

  • “Кыргыз Республикасынын мамлекеттик тили жөнүндө” Кыргыз Республикасынын Мыйзамынын аткарылышына; 
  • КР Жогорку Кеңешинин 2008-жылдын 26-июнундагы №567 токтому менен бекитилген “Кыргыз тилинин жазуу эрежелеринин” сакталышына; 
  • КР Өкмөтүнүн 2020-жылдын 3-мартындагы №120 токтому менен бекитилген “Иш кагаздарын жүргүзүү боюнча типтүү нускаманын” (мындан ары – Типтүү нускама) талаптарына ылайык таризделишине; 
  • КР Өкмөтүнүн 2017-жылдын 21-ноябрындагы “Административдик кызмат орундарын ээлеген мамлекеттик жарандык кызматчылардын жана муниципалдык кызматчылардын мамлекеттик тилди өзүнүн кызматтык милдеттерин аткаруу үчүн керектүү көлөмдө билүү деңгээлин белгилөө жана аны мамлекеттик органдар менен жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын ишине киргизүү мөөнөтү жөнүндө” №757 токтомунун аткарылышына көңүл бурду. 

Жумушчу топ мониторингдин жүрүшү боюнча төмөнкүлөрдү белгилейт:

Министрликтин иш кагаздары жүргүзүлгөн жалпы бөлүмдүн иши менен таанышууда «Infodocs» иш кагаздарын электрондук жүргүзүү тутумундагы маалыматына ылайык жүргүзүлгөн иш кагаздарынын көрсөткүчтөрү төмөндөгүдөй болду:

2022-жылдын январь-февраль айларында министрликтен чыккан жалпы 1239 иш кагазынын 344ү, башкача айтканда 27,7 % гана мамлекеттик тилде болгон. Ал эми 859у (69,3%) расмий тилде, 27 документ эки тилде даярдалган. Ал эми кирген жалпы 3231 корреспонденциянын ичинен болгону 735и же 22,7% гана мамлекеттик тилде, анын ичинен Президенттин Администрациясынан, Министрлер Кабинетинен, Жогорку Кеңештен келген 32% гана документ мамлекеттик тилде жиберилген. 

Бөлүмдүн протоколдору мамлекеттик тилде, негизги ишмердүүлүк боюнча буйруктар 2 тилде таризделет.

Кадр иштерин башкаруу бөлүмүндө өргүү, иш сапар, тартип жаза чараларын колдонуу буйруктары мамлекеттик тилде чыгат. Өздүк курам боюнча буйруктардын 50%ы расмий тилде, 43,5% мамлекеттик тилде, 6,5% эки тилде бирдей даярдалат. Сыйлоо жөнүндө буйруктардын 88% мамлекеттик тилде даярдалганы менен, тиркелген документтердин бардыгы расмий тилде, кызматкерлер арыз, кызматтык каттарды 100% расмий тилде жазышат. Министрлик расмий тилде бекиген жобо, нускамалардын негизинде иш жүргүзөт. Эмгек келишими гана мамлекеттик тилде сабаттуу түзүлгөн.

Бөлүмдүн маалыматына ылайык 2019-жылдан бери министрликтин 45 кызматкери “Кыргызтест” системасы боюнча тил билүү деңгээлин аныктап, С1 деңгээли боюнча 3, В2 деңгээли боюнча 28, В1 деңгээли боюнча 14 кызматкер сертификатка ээ болгон.

Ал эми министрликте тил саясатын жүргүзө турган жетектөөчү адистин (лингвист-эксперт) орду бир жылга чукул убакыттан бери бош орун болуп турат.

Министрликтин https://med.kg/ сайты 3 тилде (кыргыз, орус, англис) түзүлгөнү менен, расмий тилдеги бети гана активдүү иштейт. Мамлекеттик тилдеги бетинде бөлүмдөрдүн аталыштары гана кыргызча жазылган, айрым сөздөр туура эмес которулган (постановление – өкүм (туурасы токтом), онлайн-приемная – онлайн колдоо (туурасы онлайн кабыл алуу) ж.б.) жана жарандардын мамлекеттик тилде онлайн кайрылуусуна мүмкүнчүлүк түзүлгөн эмес.

Министрликтин алдындагы Дары каражаттары жана медициналык буюмдар департаментинин жобосу, кызматкерлердин кызматтык милдеттери расмий тилде бекитилген. Кадрлар бөлүмүндө буйруктар эки тилде чыгарылат, бирок Типтүү нускаманын талаптарына жооп бербейт. Кызматкерлер кызматтык кат, арыздарды 100% расмий тилде жазат. “Infodocs” тутумунун маалыматына ылайык департамент тутумга кошулган мезгилден тартып (03.03.2022) жөнөтүлгөн документтердин 7,2% гана (447 документтин 32си) мамлекеттик тилде даярдалган. Мекеменин http://www.pharm.kg/ сайты расмий тилде гана иштейт. Департаменттин лингвистикалык экспертиза сектору Кыргызстанга ташылып кирип жаткан бардык дары-дармектердин нускамаларынын мамлекеттик тилге котормосун редакциялап, эки тилде даярдалуусун камсыздайт. Сектордо иш кагаздары мамлекеттик тилде жүргүзүлөт. 

Оорулардын алдын алуу жана мамлекеттик санитардык-эпидемиологиялык көзөмөлдөө департаментине (мындан ары – Департамент) 2022-жылдын 10-январынан 1-мартына чейин министрлик, ведомстволордон жалпы 134 кат кирсе анын 4өө гана мамлекеттик тилде болгон. Департаменттин өзүндө жүргүзүлгөн ички иш кагаздарынын ичинен кадрлар боюнча буйруктар толугу менен мамлекеттик тилде даярдалса, негизги ишмердүүлүк боюнча буйруктардын басымдуу бөлүгү эки тилде чыгарылат. Ал эми калган протоколдук тапшырмалар, кызматтык каттар, функционалдык милдеттер, бөлүмдөрдүн жоболору, протоколдор ж.б. дээрлик расмий тилде жүргүзүлөт. Мамлекеттик тилде аз санда жүргүзүлгөн иш кагаздарынын сабаттуулугу төмөн. Түрдүү шайкештик стандарттарынын бланктары, аттестациялык лабораториялык изилдөөлөр боюнча протоколдордун бланктары, лабораториялык изилдөөлөргө жолдомолор, жабдуу жөнүндөгү сертификаттар, мамлекеттик статистикалык отчёттуулук сыяктуу ар кандай лабораториялык изилдөөлөр боюнча толтурулуучу стандарттык бланктар толугу менен расмий тилде жүргүзүлөт. Департаменттин https://dgsen.kg расмий сайтынын кыргызча версиясы жок жана жайгашкан маалыматтар расмий тилде гана берилет. Ал эми Бишкек шаарынын мамлекеттик санитардык-эпидемиологиялык көзөмөлдөө борборунун расмий сайты эки тилде жүргүзүлүп, маалыматтар эки тилде жайгаштырылат.

Милдеттүү медициналык камсыздандыруу фондунда мамлекеттик тил боюнча адис (1 штаттык бирдик) иш алып барат. Мекеменин бөлүмдөрүнүн жоболору мамлекеттик тилде бекитилген. 2022-жылдын 10-январынан 31-мартына чейин 575 документ келип түшсө анын 334ү (58%) мамлекеттик тилде болгон. Ал эми фонд тарабынан жөнөтүлгөн 390 документтин 63,5%, тактап айтканда 248и мамлекеттик тилде даярдалган. Ал эми буйруктары толук мамлекеттик тилде даярдалат. http://foms.kg/ расмий сайты мамлекеттик жана расмий тилде иштөөгө ылайыкталып түзүлгөнү менен, эки тилде бирдей жүргүзүлбөйт, расмий тилде берилген жаңылыктардын бардыгы мамлекеттик тилде берилбейт, айрым бөлүмдөрдүн аталышы эле мамлекеттик тилде жазылбаса, ичиндеги маалымат бүт бойдон расмий тилде (бекитилген бюджет, ОМС статусу, жарактуулугун текшерүү ж.б.) жана айрым бөлүмдөрдүн аталыштары туура эмес которулган (аттестация – жарактуулугун текшерүү). 

Министрликтин иш кагаздарын талдоодо негизинен төмөнкүдөй мүчүлүштүктөр аныкталды:

  • “Кыргыз тилинин жазуу эрежелеринин” 14, 35, 47, 55, 57, 67, 88-§ сакталбагандыгы;
  • грамматикалык формалардын туура эмес уланышы, стилистикалык жактан түшүнүүгө оор сүйлөмдөрдүн түзүлүшү;
  • сүйлөм ичинде мүчөлөрдүн орунсуз уланышы;
  • киринди сөздөрдөн, байламталардан кийин үтүрдүн негизсиз коюлушу;
  • “ө”, “ү”, “ң” ариптеринин ордуна “о”, “у”, “н” ариптеринин колдонулушу ж.б.

“Иш кагаздарын жүргүзүү боюнча типтүү нускаманын” 2-главасынын 2-§ 14-пунктунун, 3-§ 16-пунктунун, 3-главасынын 1-§ 27-пунктунун, 2-§ 29-пунктунун, 3-§ 30, 31, 32, 33, 34-пункттарынын талаптарынын аткарылбагандыгы. 

Тиркемедеги таблицага документтерде басымдуу кездешкен каталардын типтүү формаларынын айрымдары көрсөтүлдү. Ал эми документтердин сканерленген айрым көчүрмөлөрүнөн жогоруда белгиленген типтүү каталар менен толук таанышууга болот.

Жалпылап айтканда, министрликте “Кыргыз Республикасынын мамлекеттик тили жөнүндө” КР Мыйзамынын 7, 10, 14, 27-статьяларынын талаптары өз деңгээлинде аткарылбай келет. Министрликтин борбордук аппаратынын жана түзүмдүк бөлүмдөрүнүн статистикалык маалыматтарына таянсак, мамлекеттик тил 28% гана колдонулат. Жогоруда белгиленгендей иш кагаздарындагы сабаттуулук төмөн, сүйлөмдөр расмий тилден сөзмө-сөз которулгандыктан түшүнүксүз тексттерден түзүлгөн документтер мониторинг жүргүзүлгөн ар бир мекеме, бөлүмдө аныкталды. Министрлик тарабынан түзүмдүк бөлүмдөрдүн иш кагаздарына көзөмөл кылынбайт жана мамлекеттик тил багытында иш жүргүзүлбөйт. Жетекчилик тарабынан “Кыргыз Республикасынын мамлекеттик тили жөнүндө” КР Мыйзамынын аткарылышы көзөмөлгө алынбайт.

Талдоонун жыйынтыгына ылайык Кыргыз Республикасынын Президентине караштуу Мамлекеттик тил жана тил саясаты боюнча улуттук комиссия: 

  • “Кыргыз Республикасынын мамлекеттик тили жөнүндө” Кыргыз Республикасынын Мыйзамынын талаптарынын аткарылышын толук камсыз кылууну;
  • «Иш кагаздарын жүргүзүү боюнча типтүү нускаманын” талаптарынын аткарылышын жолго коюуну;
  • Иш кагаздарын жүргүзүүдө “Кыргыз тилинин жазуу эрежелеринин” талаптарын сактоону;
  • Жобо, кызматтык милдеттердин түп нускасынын мамлекеттик тилде болуусун камсыздоону;
  • Каталарды жоюу боюнча иш алып барууну, иш кагаздарын расмий тилде гана жүргүзгөн кызматкерлерге чара көрүүнү;
  • Министрликтеги мамлекеттик тил саясатын жөнгө салуучу мамлекеттик тил секторун ачууну;
  • «Кыргыз Республикасынын мамлекеттик тили жөнүндө» Кыргыз Республикасынын Мыйзамынын 4-главасынын 17-статьясына ылайык министрликтин кызматкерлерине кыска мөөнөттүү окутуу курстарын уюштурууну;
  • Оорулардын алдын алуу жана мамлекеттик санитардык-эпидемиологиялык көзөмөлдөө департаментине: стандарттык бланк үлгүлөрүнүн формаларын мамлекеттик тилде иштеп чыгууну жана аларды мамлекеттик тилде толтурууну;
  • Департаменттин кесиптик терминологиялык орусча-кыргызча сөздүгүн Министрлик менен биргеликте иштеп чыгууну;
  • регионалдык түзүмдүк бөлүмдөрдө иш кагаздарынын мамлекеттик тилде сабаттуу жүргүзүлүшү боюнча атайын чараларды уюштурууну;
  • Департаментте мамлекеттик тил саясатын жүргүзүү жүктөмү менен штаттык бирдик ачууну сунуштайт.

КР Президентине караштуу Мамлекеттик тил жана тил саясаты боюнча улуттук комиссия

Архив